montazar.net
montazar.net
montazar.net
montazar.net
montazar.net

شيعيان عصر حضور امامان‌(ع) و موضوع مهدويت- بخش سوم

مهدويت در دورة امامت امام كاظم(ع)
سوء استفاده از جريان مهدويت، سكه ‌اي رايج براي كساني بود كه مي‌خواستند از اوضاع دشوار سياسي آن دوره استفاده و عده ‌اي را به دور خود جمع كنند. عده‌ اي بعد از شهادت امام صادق(ع) اين سخن را تبليغ كردند كه ايشان رحلت نكرده ‌اند و ظهور خواهند كرد. آنان امام صادق(ع) را همان مهدي موعود معرفي كردند. اين افراد احاديثي را هم دربارة مهدويت امام صادق(ع) به ايشان نسبت مي‌ دادند. اين فرقه ناووسيه ناميده شد. [65]

فرقة انحرافي ديگري كه در اين عصر پديد آمد و به موضوع مهدويت مرتبط است، اسماعيليه است. برخي از شيعيان امام صادق(ع) بعد از شهادت ايشان به امامت اسماعيل فرزند آن حضرت معتقد شدند. اسماعيل در زمان حيات پدر وفات يافت؛ بنابراين، اين گروه فوت اسماعيل را انكار كردند؛ زيرا معتقد بودند كه امام صادق(ع) به امامت او اشاره كرده است و امام جز حق چيزي نمي گويد.[66] اين گروه مراسم تشييع جنازه و دفن اسماعيل را شگرد امام صادق(ع) براي حفظ جان او دانستند. آنان معتقد شدند كه اسماعيل همان مهدي موعود است. غايب شده و ظهور خواهد كرد و حكومت زمين را به عهده خواهد گرفت. اين گروه اسماعيلیه خالصه ناميده شدند.[67]

بايد توجه داشت كه علاوه بر ابهامي كه در برخي از جزئيات موضوع مهدويت وجود داشت، نبايد از نقش دنياطلبي و عوامل ديگر در پيدايش جريان ‌هاي انحرافي غافل شد. بنابراين، پيدايش اين ‌گونه جريان ‌هاي انحرافي، هميشه نشان‌ دهندة ابهام در موضوع نيست؛ بلكه يكي از عوامل انحراف، ابهام است.

در چنين اوضاعي طبيعي است كه ابهامات و سؤال‌ هايي براي برخي از شيعيان اهل ‌بيت(ع) نيز در اين موضوع پديد آيد. يونس‌ بن عبدالرحمان مي ‌گويد: «از امام كاظم(ع) پرسيدم: آيا شما قيام‌ كننده به حق هستيد؟ فرمود: من قيام‌ كننده به حق هستم؛ اما قائمي‌ كه زمين را از دشمنان خدا پاك مي‌ كند و زمين را از قسط و عدل پر مي ‌كند؛ چنان‌ كه از ظلم پر شده باشد، پنجمين فرزند من است. او غيبت طولاني خواهد داشت... .»[68] به نظر مي ‌رسد، با اين ‌گونه روايات، امامان(ع) علاوه بر آشنا كردن دقيق ‌تر شيعيان با آموزة مهدويت، به تدريج آنان را براي عصر غيبت آماده مي‌ سازند.

البته با توجه به بيانات امامان گذشته مانند امام باقر و امام صادق(ع) در اين موضوع، مطمئناً بسياري از شيعيان گرفتار اين‌گونه ابهام‌ ها نبودند. يادآور مي‌ شود كه اين ‌گونه اين ابهام ‌ها و تطبيق‌ هاي نادرست، بيشتر ناشي از اوضاع سياسي ملتهب آن دوره بوده است. البته با توجه به اهميت انتظار و نقش آن در رشد جامعة شيعي، ائمه(ع) نيز گاهي به گونه‌ اي ابهام‌ آميز سخن مي‌ گفتند تا شيعيان به سبب دوري عصر ظهور منجي موعود گرفتار يأس و ركود نشوند.

حسن ‌بن حسن مي ‌گويد: «به ابالحسن موسي [امام كاظم] عرض كردم كه اباعبدالله [امام صادق(ع)] شما را قائم به اين امر معرفي كردند. فرمود: مگر من قيام‌كننده به اين امر نبودم؟ سپس فرمود: اي حسن، هر امامي‌كه در ميان امتي قيام مي‌ كند، او قائم آنان است. زماني كه دورة آنان بگذرد، كسي مي ‌آيد كه او قائم و حجت است كه از مردم غايب مي ‌شود... . [69]

چنان ‌كه گفته شد اين ‌گونه پاسخ‌ ها كه از طرفي قائم بودن هريك از ائمه (ع) را تأييد و از طرفي قائم موعود را فرد ديگري معرفي مي ‌كنند، روشي براي زنده نگه داشتن انديشة مهدويت بوده است.

در روايتي از امام صادق(ع) نقل شده است كه امام كاظم(ع) را به يزيد صائغ، قائم آل ‌محمد معرفي كردند. [70] يزيد صائغ از دروغ ‌پردازان مشهور معرفي شده است. [71] اگر هم اين نقل صحيح باشد، به نظر مي ‌رسد كه مقصود قيام به امر امامت باشد كه در روايات پيش ‌گفته نيز به آن اشاره شد.

برخي اخبار از امام صادق (ع) نقل يا جعل شده است كه نشان مي‌ دهد كه قيام قائم بسيار نزديك است. ظهور برخي نيز بر مهدويت امام كاظم (ع) است. [72] وجود چنين رواياتي از آشفتگي فرهنگي آن دوره در موضوع مهدويت حكايت دارد.

در روايتي داود رقي مي ‌گويد: «به امام رضا (ع) عرض كردم. حديثي از ذريح از امام باقر(ع) شنيده ‌ام كه ذهنم را آزار مي ‌دهد. فرمود: آن حديث كدام است؟ عرض كردم ذريح از امام باقر(ع) نقل كرده است كه فرموده است: «سابعنا قائمنا ان شاءالله». امام رضا(ع) فرمود: راست گفتي و ذريح راست گفته و ابوجعفر راست گفته است». داود مي‌گويد شكّم بيشتر شد. امام (ع) فرمود: «اگر ابوجعفر ان شاء الله نمي‌ گفت، همان‌ گونه بود كه گفته بود.» داود مي‌گويد. سخن ايشان را پذيرفتم. [73] محتواي اين روايت آن است كه هفتمين امام، قائم منتظر بوده است، اما خواست خداوند تغيير كرده و اين امر از هفتمين امام به تأخير افتاده است. چنين برداشتي از روايت با روايات بسياري مانند رواياتي كه شمار امامان را دوازده نفر و دوازدهمين امام را قائم(عج) معرفي مي ‌كنند، منافات دارد و قابل پذيرش نخواهد بود. شايد مقصود امام باقر(ع) اين بوده است كه هفتمين امام، بعد از ايشان قائم منتظر هستند؛ اما اين برداشت با سخن منقول از امام رضا (ع) در ادامه روايت، سازگار نيست كه فرمود: «اگر ان ‌شاء ‌الله نمي ‌گفت، همان ‌گونه مي ‌شد.» بنابراين، اگر براي اين روايت توجيهي يافت نشود، پذيرفتني نيست و بعيد نيست واقفيه [74] براي توجيه عقايدشان جعل كرده باشند. بايد توجه داشت به طور كلي يكي از دلايل ابهام در باورهاي شيعيان در موضوع مهدويت يا ساير مباحث، روايات مجعولي است كه برخي از جريان ‌هاي انحرافي جعل مي ‌كردند.

مهدويت در دورة امامت امام رضا(ع)

انتظار ظهور قائم آل ‌محمد (عج) در دوره امامت علي ‌بن موسي الرضا (ع) نيز ادامه يافت. در اين دوره به دليل دنياطلبي برخي از شيعيان، يكي ديگر از انحرافات بزرگ در تاريخ تشيع پديد آمد. گروهي از اصحاب و شيعيان امام كاظم(ع) شهادت ايشان را انكار كردند و امام كاظم (ع) را زنده و قائم اين امت دانستند كه در غيبت به سر مي ‌برد. [75] برخي از اين گروه قائل به وفات يا شهادت ايشان شدند و گفتند امام (ع) دوباره زنده مي ‌شوند و قيام خواهد كرد. [76] اين انديشه‌ ها به پيدايش فرقة واقفه (واقفيه) منجر شد. برخي از پيروان اين فرقه معتقد بودند امام رضا(ع) و ائمه بعدي امام نيستند؛ ولي خلفاي او هستند تا زمان ظهور امام كاظم(ع) برسد. [77]

نقل شده كه برخي ديگر از اصحاب امام كاظم (ع) بعد از ايشان متحير و در وفات يا حيات ايشان گرفتار شك شدند و در اين مسأله توقف كردند. بسياري از اين افراد پس از مشاهده كرامت‌ هايي از حضرت به امامت ايشان ايمان آوردند. [78]

محمدبن بشير كه از غلات دورة امام كاظم (ع) است، مدعي شد كه امام كاظم (ع) همان قائم مهدي است كه در غيبت به سر مي‌ برد. او خود را وصي و جانشين امام (ع) و صاحب علم ايشان معرفي كرد و امامت را در نسل خود جاري دانست. او بعد از خود به امامت فرزندش سميع ‌بن محمد ‌بن بشير وصيت كرد. [79] از نقل هاي مختلف اين دوره به دست مي ‌آيد كه موضوع غيبت مهدي موعود نيز مانند اصل آن در ميان جامعة شيعي كاملاً روشن بوده است.

البته برخي شبهات جديد هم در دورة امام رضا (ع) پيش آمد. امام صادق (ع) در جواب يكي از يارانش كه دربارة قيام محمد ‌بن عبدالله ‌بن حسن از ايشان پرسيد، فرمود: «بنشين تا زماني كه آسمان و زمين آرام و ساكن است.» عبدالله ‌بن بكير از اصحاب امام رضا (ع) با شنيدن اين روايت، نتيجه گرفت كه چون آسمان و زمين همواره ساكن است، هيچ قيامي رخ نمي ‌دهد و هيچ قائمي ‌نخواهد آمد. امام رضا (ع) ضمن تأييد گفتار امام صادق (ع)، برداشت عبدالله ‌بن بكير را نادرست شمرد و فرمود: «مراد اين است كه تا زماني كه صيحة آسماني را نشنيده‌ اي و زمين لشكري را در خود فرو نبرده است، زمان قيام نرسيده است.» [80]

پيروان مكتب واقفه برخي از روايات را نيز در ميان مردم پخش كرده بودند كه از مهدويت امام كاظم (ع) حكايت داشت. حسن (حسين) ‌بن قيام صيرفي از امام رضا (ع) دربارة امام كاظم (ع) پرسيد؛ امام (ع) پاسخ داد: «هنچنان‌كه پدرانش رحلت كردند، او نيز رحلت كرد». حسن پرسيد: «پس با اين روايت ابوبصير از امام صادق (ع) چه كنم كه فرمود: اگر كسي نزد شما آمد و گفت كه اين پسرم ( امام كاظم(ع)) رحلت كرده و كفن شده و دفن شده است و دستان خود را از خاك قبر او پر كرده باشد، او را تصديق نكنيد.» امام رضا (ع) فرمود: «ابوبصير دروغ گفته است. در آن روايت آمده است كه اگر دربارة صاحب اين امر [موعود منتظر] چنين خبري بيايد... .»[81]

حسن (حسين) ‌بن قيام خود از واقفه است. در روايات معارض اين روايت، آمده است كه ابوبصير از شمار ائمه، اسامي آنان و اينكه مهدي موعود چندمين امام است، آگاه بوده است.[82] اين روايت نشان از آن دارد كه عده ‌اي از واقفه براي توجيه اعتقاد خود رواياتي را جعل مي‌ كردند.

مشابه اين دست‌ كاري در حديث، از زرعة ‌بن محمد نقل شده است كه او نيز واقفي است. او ويژگي‌ هايي را كه امام صادق (ع) براي صاحب الامر (عج) بيان كرده بودند، به امام كاظم (ع) نسبت داده بود.[83]

نقل‌ هاي متعدد در مورد واقفه و جريان وقف، بيانگر آن است كه موضوع انتظار موعود در جامعة شيعه آن روز بسيار زنده بوده است. با وجود اين، بسياري از زمان ظهور قائم منتظر و اينكه ايشان چندمين امام آنان است، شناخت دقيقي نداشته‌ اند.

دعبل خزاعي در قصيده ‌اي كه در حضور امام رضا (ع) خواند، به قيام امامي ‌از خاندان اهل‌ بيت (ع) اشاره كرد. امام(ع) از او پرسيد: «آيا اين امام رامي ‌شناسي و مي‌ داني چه زماني قيام مي‌ كند؟» دعبل پاسخ داد: «نه اي مولاي من! فقط شنيده‌ ام كه امامي ‌از شما قيام خواهد كرد كه زمين را از فساد پاك و از عدالت پر مي ‌كند.» امام رضا (ع) سلسلة امامان تا حجت قائم(عج) را براي او معرفي كردند و دربارة قيام ايشان توضيح دادند. [84]

برخي از شيعيان امام رضا (ع) انتظار داشتند كه ايشان همان موعود منتظر باشند. ايوب‌ بن نوح به امام رضا (ع) عرض كرد: «اميدواريم شما صاحب اين امر باشيد...» امام (ع) اين انديشه را نفي و صاحب امر را كسي معرفي كردند كه ولادت او مخفي است. [85]

ريان ‌بن صلت از امام رضا (ع) پرسيد: «آيا شما صاحب اين امر هستيد؟» حضرت فرمود: «من صاحب اين امر هستم؛ ولي كسي كه جهان را پر از عدالت مي ‌كند، چهارمين فرزند من است.» سپس برخي از ويژگي ‌هاي امام منتظر (عج) را بيان كردند. [86]

گفته شد كه بخشي از اين ابهام ‌ها به طبيعت موضوع مهدويت باز مي ‌گردد. ائمه (ع) به لحاظ تقديم اهم بر مهم، بنا نداشتند، همواره به تفصيل از جزئيات مهدويت سخن بگويند؛ زيرا ممكن بود بيان دور بودن زمان ظهور، باعث نا اميدي مردم زمان آنان شود. البته نقش عوامل ديگر مانند اوضاع دشوار سياسي براي امامان اهل ‌بيت (ع) را نبايد ناديده گرفت كه مانع از بيان و تبليغ آزادانة معارف شيعي مي‌ شد.


ادامه دارد . . .

پی نوشت:
65. حسن ‌بن موسي نوبختي، همان، ص67.
66. احتمال دارد اين گمان به اين علت پديد آمده باشد كه اسماعيل فرزند بزرگتر امام(ع) بود و آن حضرت به ايشان محبت داشت.
67. حسن ‌بن موسي نوبختي، همان، ص67ـ 68.
68. محمد بن علي صدوق، كمال‏الدين، ج2، ص361.
69. محمد ‌بن حسن طوسي، الغيبة، ص41.
70. همان، ص44.
71. سيد ‌ابوالقاسم خوئي، همان، ج20، ص121.
72. شيخ طوسي در كتاب الغيبة اين روايات را بيان و نفد كرده است. ر.ك: محمد ‌بن حسن طوسي، الغيبة، ص43ـ65.
73. محمد بن عمر كشي، همان، ص373ـ 374.
74. در ادامه دربارة اين جريان سخن خواهيم گفت.
75. حسن ‌بن موسي نوبختي، همان، ص80.
76. همان، ص80ـ 81.
77. همان، ص81.
78. همان، ص82ـ 83.
79. همان، ص83ـ 84 و ر.ك: محمدبن عمر كشي، همان، ص477 ـ 478.
80. محمد‌بن حسن طوسي، الأمالي، ص412ـ 413.
81. همان، ص475.
82. ر.ك: سيد‌ابوالقاسم خوئي، همان، ج20، ص80ـ 83.
83. محمدبن عمر كشي، همان، ص476.
84. محمدبن علي صدوق، كمال الدين، ج2، ص372.
85. همان، ص370.
86. همان، ص376.

سيدعلي هاشمي
معرفت کلامی، سال اول، شماره چهارم، زمستان 1389، ص 5 ـ 34
شيعيان عصر حضور امامان‌(ع) و موضوع مهدويت- بخش سوم


در خواست عضویت جهت دریافت ایمیل
نام:
ایمیل:
montazar.net

نظر سنجی
مایلید در کدام حوزه مطالب بیستری در سایت گذاشته شود؟
معارف مهدویتغرب و مهدویت
وظایف ما در عصر غیبتهنر و فرهنگ مهدویت
montazar.net

سایت های وابسته