montazar.net
montazar.net
montazar.net
montazar.net
montazar.net

کارکردهای اجتماعی نهاد امامت
چکيده
امامت، نهادی الهی است که تدبیر امور جامعه را با اتصال به منبع اصلی هدایت بر عهده دارد. کسب معرفت و فهم مصالح و مفاسد دین و دنیا، مسأله ی مهمی است که وجود حجت الهی در جامعه را ضروری می ‌سازد. از سوی دیگر، نیاز و همراهی همیشگی بشر با عنصر هدایت، پرسش از وجود راهنما را تقویت می‌ کند. نقش نهاد امامت در کنترل لغزش‌ ها و انحراف‌ ها کارکرد مهم دیگری است که روابط میان مؤمنان را تنظیم کرده و عقاید آنان و دین خدا را در میان مردم راهبری می‌کند. این نوشتار، به بررسی وجود و تأثیر کارکردهای نهاد امامت در جامعه پرداخته است.
مقدمه
بی ‌گمان امامت از پرچالش ‌ترین مباحث حوزۀ کلام اسلامی است و اهل بیت (ع) بر تعمیق عقاید مردم در این بخش تأکید فراوان داشته ‌اند. از سوی دیگر، طرح این واژه از سوی مخالفان، نوعی انفعال و در جهت کم‌رنگ ساختن این باور نزد مسلمانان به شمار می‌ رود. اولین اختلاف بین مسلمانان نیز همین مسأله معرفی شده و طبیعی است هرچه حرکت شیعه در تقویت و تعمیق این عقیده محکم ‌تر شود، تقابل مخالفان نیز قوی ‌تر خواهد شد. منازعات در مسأله ی امامت، آن‌گاه که به حیطۀ «مسأله ی الحکم» و اداره ی سیاسی جامعه کشیده می ‌شود، تا حدی پردامنه است که فرقه ‌نگاران مدعی ‌اند در طول تاریخ در هیچ مسأله ‌ای به اندازۀ آن شمشیر کشیده نشده است. امامت در اندیشه شیعه به عنوان یک نهاد دارای ابعاد گوناگون معرفی می ‌شود؛ نهادی که جنبه‌ های مختلفی از زندگی بشر را تحت تأثیر خود قرار می ‌دهد. تعریف ناصحیح از این نهاد و برداشت نادرست از کارکردهای آن سبب می ‌شود هم در شناخت و هم تطبیق، لغزش و خطا رخ دهد. اهل ‌سنت این نهاد را قضیه ‌ای صرفاً منوط به مصحلت جامعه و اختیار امت و بر آمده از ضرورت اجتماع بشری برمی‌ شمرند، در حالی که شیعه، اتمام تحقق وعده‌ های الهی در حق مردم را وابسته به معرفت حجت می ‌داند و امام را عنصری به شمار می‌ آورد که در سایه ‌سار او این نهاد، ادامه می‌ یابد و هدایت و سعادت بشری رقم می ‌خورد.
امیرالمؤمنین(ع) امام را این ‌گونه معرفی می ‌کند:
امامان از طرف خدا تدبیرکنندگان امور مردم و کارگزاران آگاه بندگانند.
این به معنای نیابت الهی در ادارۀ جامعه است که قوانین خداوند را در جامعه پیاده می‌کند. بر اساس این طراحی، تعریف و تطبیق اهل ‌سنت از مسأله ی امامت به چالش کشیده می ‌شود و جای ‌گذاری آن در محدوده ی فروع هم نمی‌ تواند برای خطای آنان در خاستگاه و مصداق ‌جویی، توجیهی منطقی فراهم آورد. این نوشتار، فارغ از بحث تطبیقی پردامنه و جنبۀ تاریخی بحث، به بازخوانی کارکردهای اجتماعی نهاد امامت و پیش ‌فرض ‌های آن پرداخته است. نهادینه شدن پنج کارکرد مهم یادشده در این نوشتار، افزون بر رشد معرفت و فهم جامعه و ارتقای افراد آن و نیز هدایت دائمی، با کنترل لغزش ‌ها و تنظیم روابط به حفظ شیعیان و حوزۀ عقاید آنان می ‌انجامد. این الگو، نیاز همیشگی اجتماع است که ضرورت توجه به این کارکردها در هر زمان را توجیه می‌ کند.
1. حجت، واسطۀ معرفت و فهم
نخستین پله ی تکامل و سعادت، کسب معرفت است، تا جایی که دین خدا در دو امر گرد آمده؛ معرفت خدا و عمل بر اساس رضوان الهی. حلقۀ معرفت الهی نیز با حجت گره خورده است. از طرف دیگر، ارتقای فهم و عقل بشر از اهداف فرستادگان الهی خوانده شده است. در پیوندی عمیق با جامعه، اهل ‌بیت (ع) مجرای کسب معارف و ارتقای فهم بشر خوانده شده‌ اند. در فرازی از زیارت جامعۀ کبیره به این کارکرد مهم اشاره شده است:
بِمُوَالاتِكُمْ عَلَّمَنَا اللَّهُ مَعَالِمَ دِينِنَا وَ أَصْلَحَ مَا كَانَ فَسَدَ مِنْ دُنْيَانَا؛
به برکت ولایت شما، خدا نشانه‌ های دین (کتاب و سنت) را به ما آموخت، و آن‌چه را از دنيامان كه فاسد شده بود صالح ساخت.
توجه به کارکرد واسطه ‌ای با دو ابزار موالات و اطاعت تکمیل می ‌شود. امیرالمؤمنین(علیه السلام) در خطبۀ اعجاب ‌انگیز خود به نقش اطاعت اشاره کرده و ضمن استناد به آیۀ 71 سورۀ احزاب، پیامبر(ص) را مایۀ نجات از گمراهی و رهایی از جهل معرفی می ‌کند. این در حالی است که تعبیر به حجت به خلاف سایر الفاظ رایج در مقام، به شیعه اختصاص دارد و کلینی (ت329ق) در ابتکاری منحصر به فرد، بر همین اساس به تبویب احادیث مرتبط پرداخته است. آن‌گونه که از معنای لغوی حجت برمی‌ آید، دو حیطۀ بحث و جست ‌و جوی از امام و اثبات مدعای خویش و آمادگی غلبه بر گفتمان ‌های مخالف در این واژه نهفته است.
از سوی دیگر، واسطه بودن حجت بین خدا و خلق در مفهوم این واژه پیداست. نتیجۀ ملاحظۀ این ارتباط، حاکی از وجود دو حیث اساسی و مهم در تبیین گسترۀ وجودی امام است؛ یکی ترسیم معنادار مفاهیم بلند خداشناسی در مقابل بندگانی که از درک آن ناتوانند و نیاز به هدایت الهی در فهم آن دارند وگرنه دچار خلط و تشبیه و تعطیل می ‌شوند، و دیگری در ارتباط با شئون زندگی مردم است که به سبب اتصال امام به منبع اصلی هدایت، مصالح و منافع آنان را تبیین می‌ کند. این مهم در کلام امام صادق(علیه السلام) به زندیق، به روشنی مشاهده می ‌شود:
إِنَّا لَمَّا أَثْبَتْنَا أَنَّ لَنَا خَالِقاً ... حَكِيماً مُتَعَالِياً ... ثَبَتَ أَنَّ لَهُ سُفَرَاءَ فِي خَلْقِهِ، يُعَبِّرُونَ عَنْهُ إِلَى خَلْقِهِ وَ عِبَادِهِ، وَ يَدُلُّونَهُمْ عَلَى مَصَالِحِهِمْ وَ مَنَافِعِهِمْ وَ مَا بِهِ بَقَاؤُهُمْ وَ فِي تَرْكِهِ فَنَاؤُهُم؛‏
هنگامی که ثابت کردیم که خالقی حکیم و متعالی داریم، ثابت می ‌شود که او فرستادگانی در میان مخلوقاتش دارد که او را به بندگانش می ‌شناسانند، و آنان را به مصالح و منافعشان و آن‌چه مایۀ حیاتشان است و ترکش نابودی شان را سبب می ‌شود، رهنمون می ‌شوند.
این تعالیم به اصحاب نیز منتقل می ‌شود تا آنان در گفت ‌وگوهای خویش به کار بندند. از جمله عرصه‌ های بروز این تعالیم در دو باب «الاضطرار الی الحجة» و «فرض طاعة الأئمة» انعکاس یافته است. روایت منصور بن حازم به عنوان پرورش ‌یافتۀ مدرسۀ اهل ‌بیت (علیه السلام) منعکس‌کنندۀ روش تربیتی اهل ‌بیت (علیه السلام) در دفاع از حوزۀ عقاید شیعی به شاگردان خویش است. منصور بن حازم شناخت رضا و سخط الهی را ثمرۀ معرفت خداوند برمی ‌شمرد و جلب رضایت و دوری از سخط خدا را به حکم عقل لازم می ‌داند. تعبیر دقیق او در شناخت منبع طاعت خداوند و ضرورت وجود ترجمان قرآن درخور تأمل است؛ او می‌ گوید:
من در قرآن نظر افکندم و دیدم مرجئی (فرقه ای از مسلمانان زمان معاویه) و قدری و حتی زندیقی که به آن ایمان ندارد، به واسطۀ آن جدل می ‌کند تا بر دشمن خویش فائق آید. پس دریافتم که قرآن حجت نیست، مگر به نگاهبانی که به اسرار آن آگاه است.
همان‌ گونه که او بیان می‌ کند، قرآن دارای بطون و معارفی است که نشناختن تأویل و تفسیر آن، سبب برداشت ‌های متفاوت و حتی متعارض از آن می‌ شود. نمونۀ آشکار این برداشت ‌ها، بحث جبر و اختیار است که هر کدام از دو گروه متنازع به آیاتی از قرآن استدلال می ‌آورند. پذیرش این جایگاه برای امامان شیعه، مرجعیت مطلق علمی و عقیدتی آنان را در جامعۀ هر عصر ثابت می ‌کند.
2. حجت، هدایت متصل
هدایت، عصاره و برآیند همۀ تلاش ‌های امامان معصوم در رهبری جامعه و افراد آن است. ریشۀ این هدف ارزشمند، در ارشاد قرآن به حکم عقل یافت می ‌شود. قرآن کریم اصل هدایت را بر عهدۀ خدا می‌ داند و بر همین اساس، هدایت امری پوشیده نیست و همراه آیات بیّنات بر مردم نازل شده است. هدایت معصومان نیز برگرفته از قرآن و هدایت الهی، و تکمیل کنندۀ این فرآیند به شمار می ‌رود و تجلی و کمال ‌بخش گونه ‌های متعدد این مسأله است. ابو‌بصیر در روایتی از امام صادق(ع) دربارۀ تفسیر آیۀ هفتم سورۀ رعد می ‌پرسد. امام پس از تطبیق «مُنْذِر» بر پیامبر اکرم(ص) و «هاد» بر علی بن ابی ‌طالب(ع) از او می ‌پرسد: «يا أبامحمد، هل من هاد اليوم؟» پاسخ او دارای تأکید بر استمرار هدایت است و تصریح می‌ کند که امام(ع) مصداق کنونی هدایت انسان‌ هاست. امام نیز ضمن بیان توارث هدایت در میان ائمه، بر جاودانگی قرآن و آیاتش و جریان آن در همۀ اعصار تأکید می ‌کند.
تأثیر این هدایت به قدری مهم و عمیق است که هر کس که در عبادت خدا خویش را به سختی بیندازد، ولی امامی را به عنوان پیشوا نپذیرفته باشد، همۀ تلاش‌ ها و عبادت ‌هایش بی ‌اثر و نامقبول است. مَثَل چنین شخصی در کلام امام باقر(ع) به مانند گوسفند بی ‌چوپانی است که شب‌ هنگام _ که سرپرستی صاحبش را لازم دارد _ سرگردان می ‌شود و به دیگر گله‌ها می ‌پیوندد یا خوراک گرگ ‌ها می ‌گردد. انسانِ جداشده از هدایت الهی نیز با اندک ‌نسیمی به چپ و راست رانده می ‌شود و در گرداب ‌های هجمه به عقاید غرق خواهد شد. بر همین اساس مرگ او، مرگ کفر و نفاق خوانده شده و در روز حشر و جزا که «يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُنَاسٍ بِإِمَامِهِمْ» است، پیشوایان کفر _که خود به گمراهی کشیده شده‌ اند و پیروانشان را به گمراهی کشانده‌ اند _ نه می ‌توانند عذابی را از خویش دور سازند و نه از گمراه شدگان، و تنها راه فرار را تبری از انتساب و رفتار پیروان خویش می ‌دانند.
هدایت با عناوینی همچون دلیل، منار و نور بودن اهل ‌بیت(ع) در روایات آمده است. کلینی در «باب أن الأئمه نور الله عزوجل» شش روایت و در «باب معرفة الإمام و الرد علیه» سه روایت با این کلید واژه ‌ها آورده است.
تذکر این نکته که اطاعت، نتیجۀ طبیعی و انکارناپذیر و حتی غیرقابل مناقشۀ گسترۀ مذکور و کارکردهای فوق است، تکرار مکررات خواهد بود. امام صادق(ع) در این باره می ‌فرماید:
السَّمْعُ وَ الطَّاعَةُ أَبْوَابُ الْخَيْرِ، السَّامِعُ الْمُطِيعُ لَا حُجَّةَ عَلَيْهِ، وَ السَّامِعُ الْعَاصِي لَا حُجَّةَ لَهُ، وَ إِمَامُ الْمُسْلِمِينَ تَمَّتْ حُجَّتُهُ وَ احْتِجَاجُهُ يَوْمَ يَلْقَى اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ. ثُمَّ قَالَ: يَقُولُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى: يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِم‏؛
شنیدن و اطاعت کردن درهای خیر هستند که هیچ مؤاخذه‌ ای بر شنوندۀ مطیع نیست و شنوندۀ گنهکار دلیلی بر کارش ندارد و حجت امام مسلمانان در روز قیامت بر همگان تمام است؛ روزی که خداوند می ‌فرماید: «روزى را که هر گروهى را با پيشوايشان فرامى‏ خوانيم».
اتصال و همراهی این هدایت با خلقت انسان از آغاز تا انجام اهمیت این کارکرد را دو چندان می ‌کند. تأکید بر این ‌که اگر تنها دو نفر بر روی زمین مانده باشند، قطعاً یکی از آن ‌‌‌ها حجت الهی است و پس از آن که حجت ‌های خداوند از زمین رخت بربندند، اهل آن فرو برده می ‌شوند، دلایل محکمی بر تعلق سنت قطعی الهی بر هدایت دائمی بشر و قرار دادن آن در میان خاندان پیامبر(ص) است. گفتنی است پایه و اساس این هدایت، امری الهی است و به بندگانی اختصاص دارد که ظرفیت پذیرش آن را داشته باشند و ‌خداوند برایشان خیر اراده کرده است. از این‌ روست که اصحاب از اصرار بر مخالفان در مسیر پذیرش امر امامت بازداشته شده ‌اند. این هدایت، خاص و متوجه مؤمنانی است که جهاد در راه خدا، عمل صالح و پیرایش قلب را از پیش آماده ساخته‌ اند.
به هر روی، نیل به هدایت اصیل، آرمان بلندی است که تلاش برای تحقق آن ستایش شده و آثار مهمی بر آن یاد شده است. امام سجاد (ع) در صلوات بر پیروان پیامبران و تصدیق ‌کنندگان آنان به این مهم اشاره کرده و می ‌فرماید:
و در دلشان شائبه ی ترديد پديد نيامد تا از راهشان منحرف سازد يا در پيروى آثار آنان خلل آورد و از اقتدا به فروغ تابناک هدايتشان بازدارد، بلکه همواره پشتيبان و ياور آنان باشند، آيين شان را پيروى کنند و به فروغ هدايتشان راه جويند.
نتیجۀ پیروی آثار، در دعای 42 صحیفه _ که در ختم قرآن است _ منعکس شده است. پاکی از هر آلودگی و نیز پرهیز از تباهی خدعه و فریب، ثمرۀ پیروی از راه کسانی است که قرآن می ‌خوانند و آن را به کار می ‌بندند.
نویسندگان: سید محمدکاظم طباطبایی، علی‌رضا بهرامی
کارکردهای اجتماعی نهاد امامت


در خواست عضویت جهت دریافت ایمیل
نام:
ایمیل:
montazar.net

نظر سنجی
مایلید در کدام حوزه مطالب بیستری در سایت گذاشته شود؟
معارف مهدویتغرب و مهدویت
وظایف ما در عصر غیبتهنر و فرهنگ مهدویت
montazar.net

سایت های وابسته