montazar.net
montazar.net
montazar.net
montazar.net
montazar.net

آموزه‌ های تربیتی اهل ‌بیت (ع)در زمینه اخلاق مهدوی- بخش دوم

ویژگی ‌های اخلاقی شخص امام مهدی
هدف اصلی اهل ‌بیت از آموزه ‌های تربیتی در حوزه صفات و رفتارهای اخلاقیِ امام مهدی، این است که نمونه بارز اخلاق انسان کامل و اسوه حسنه محاسن و مکارم اخلاق، و الگوی عینی از تحقق هدف آفرینش معرفی شود و تلاش بشر برای سیر صعودی و دستیابی به حیات طیبه، در مسیر سالم و راه درست سیر و سلوک دینی، جهت یابد، یاران امام مهدی به روشنی بتوانند ویژگی ‌های آن حضرت را بشناسند و برای پیروی از او تمام تلاش خود را به کار گیرند و مظهر شمع وجودش شوند و نیز زندگی آنان، نمونه‌ هایی از زندگی سالم انسانی باشد.
اهل ‌بیت درباره صفات و رفتارهای اخلاقی امام مهدی سه دسته آموزه دارند:
دسته اول بر این حقیقت تأکید دارد که اخلاق مهدوی همان اخلاق محمّدی است. آن حضرت همانند جدش رسول خدا جامع صفات و رفتارهای ارزشی و مظهر کامل اخلاق خداوندی است که در آموزه های تربیتی تخلّق به آن بسیار مورد تأکید است. در آموزه‌ های رسول خدا و توصیه ایشان به تخلّق به اخلاق الهی به تصریح عامه و خاصه در تفسیر آیه ی 55 سوره ی مائده آمده است که تمام ائمه هدی و از جمله امام مهدی مظهریت تام اخلاق الهی را دارند. گفتنی است در معرفی کلی شخصیت اخلاقی امام تأکید بر این است که نه‌ تنها ایشان داری محاسن اخلاق‌ اند، بلکه مکارم اخلاق را به صورت تام دارند. در توضیح محاسن و مکارم اخلاق باید توجه داشت که در روایات، معمولاً محاسن اخلاق به صفات و رفتارهای اخلاقی اطلاق می ‌شود که روابط اجتماعی و معاشرت با دیگران را با ارزش می‌ سازد و سبب سازمان ‌دهی بهتر روابط اجتماعی و بهبود زیست افراد با یکدیگر، گروه ‌ها و جوامع انسانی می ‌شود. در برخی آموزه ‌های اهل‌ بیت محاسن اخلاق، در مقابل تساوی اخلاق و حسن خلق در برابر سوء خلق مطرح شده است. پیامبراکرم می ‌فرماید:
مِنْ سَعَادَةِ الرَّجُلِ حُسْنُ الْخُلُقِ‏ وَ مِنْ شَقَاوَتِهِ سُوءُ الْخُلُقِ‏. [24]
هنگامی که از امام صادق پرسیدند: «ما حدُّ حسن الخلق؛ محدوده حسن خلق چیست؟» فرمود:
تُلِينُ جَانِبَكَ وَ تُطِيبُ كَلَامَكَ وَ تَلْقَى أَخَاكَ بِبِشْرٍ حَسَنٍ؛ [25]
با مردم به نرمی برخورد کن و پاک و مؤدب سخن بگوی و در رویارویی با برادرانت گشاده‌ روی باش.
امیرالمؤمنین نیز حسن خلق را رابطه بین خداوند و بندگانش قرار داده است؛ آن جا که می ‌فرماید:
ان الله عزوجل جعل محاسن الاخلاق وصله بینه و بین عباده. [26]
رسول اکرم فرموده است:
قال رسول الله: أحبّکم إلی الله أحسنکم أخلاقاً الموطئون اکنافاً الذین یألفون و یؤلفون؛ [27]
از همه شما محبوب ‌تر نزد خداوند کسی است که اخلاقش از همه بهتر باشد؛ همان کسانی که متواضع ‌اند، با دیگران می ‌جوشند و مردم نیز با آن ‌ها می ‌جوشند.
حضرت علی نیز در اوصاف انسان کامل (مؤمن) چنین می ‌فرماید:
عُنْوَانُ صَحِيفَةِ الْمُؤْمِنِ حُسْنُ خُلُقِهِ؛ [28]
سرلوحه ویژگی ‌های مؤمن (انسان کامل) حسن خلق اوست.
در آموزه‌ های تربیتی اهل ‌بیت محاسن اخلاق، از چنان اهمیتی برخوردار است که رعایت آن، نشانه دین ‌داری فرد است. پیامبراکرم فرموده است:
حُسْنُ الْخُلُقِ نِصْفُ الدِّينِ. [29]
داشتن اخلاق نیکو [در روابط اجتماعی] نیمی از دین است [و سبب گوارا شدن زندگی می ‌گردد].
امام موسی کاظم می ‌فرماید:
لا عیش أغنی من حسن الخلق؛ [30]
هیچ زندگانی ‌ای غنی ‌تر از حسن خلق نیست.
محاسن اخلاقی عزت‌ آفرین است، همان‌ طور که متساوی اخلاق ذلت ‌آفرین است. حضرت علی فرمود:
رُبَّ عَزِيزٍ أَذَلَّهُ خُلُقُهُ وَ ذَلِيلٍ أَعَزَّهُ خُلُقُهُ. [31]
بسا ارجمندى كه اخلاق ناپسند او اسباب خواری ‌اش را ايجاد كرد و بسا بى اعتبارى كه اخلاق حميده‏ اش او را عالی ‌مقام ساخت‏.
اما مکارم اخلاق به برترین صفات و رفتارهای محاسن اخلاقی اطلاق می ‌شود که اختصاصی انبیا و اولیای الهی است:
إِنَّ اللَّهَ خَصَّ الْأَنْبِيَاءَ بِمَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ. [32]
هدف رسول اکرم از رسالتش هم مکارم و هم محاسن اخلاق است. آن حضرت می‌ فرماید:
بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَكَارِمَ الْأَخْلَاقِ وَ مَحاسِنُهَا؛ [33]
به منظور رسیدن به درجات بالای اخلاق و مکارم اخلاق، به پیامبری مبعوث شدم.
چگونگی رسیدن به این مقام رفیع و بلند را می ‌توان در کلام امیرالمؤمنین جست ‌و جو کرد؛ آن‌ جا که می ‌فرماید:
ذَلِّلُوا أَخْلَاقَكُمْ بِالْمَحَاسِنِ وَ قَوِّدُوهَا إِلَى الْمَكَارِم‏؛ [34]
اخلاق خود را در آغاز با صفات حمیده و محاسن اخلاق رام کنید و سپس آن را به سوی مکارم اخلاق و سجایای عالی و ملکات نفسانی انسانی سوق دهید.
بنابراین، گام اول در اخلاق رعایت محاسن اخلاقی است. برای دستیابی به گام دوم _یعنی مکارم اخلاق _ باید گام اول را با موفقیت سپری کرد. محاسن اخلاق سبب بهزیستی و تحکیم روابط اجتماعی است. محاسن اخلاق مردم را به ادب و احترام متقابل وامی ‌دارد و در جامعه مهر و محبت ایجاد می‌ کند. دستیابی به محاسن اخلاق کم و بیش برای همه افراد میسّر است و همه می ‌توانند با تمرین و مراقبت ‌های لازم، دیر یا زود خویشتن را به اخلاق خوب اجتماعی متخلّق سازند، با مردم به گرمی برخورد کنند، وظایف خویش را به شایستگی انجام دهند و از نتایج مفید و ثمربخش آن بهره ‌مند گردند.
مکارم اخلاق، آن دسته از صفاتی است که در مرتبه بالاتری قرار دارد و به انسان تعالی معنوی عطا می ‌کند و تمایلات عالی انسان را از قوه به فعلیت درمی ‌آورد. تنها کسانی می ‌توانند به کرایم اخلاق متخلّق شوند که از محاسن اخلاقی عبور کنند، بر هوای نفس خود فائق آیند، به خواهش‌ های غیرانسانی خویش پشت پا زده و خویشتن را از اسارت آزاد کنند. از نشانه‌ های اخلاق کریمه این است که نفس صاحب کرامت ویژه می ‌شود و امیال خویش، او را به رفتارهای ارزشی نمی ‌کشاند، بلکه خواست خدا و ارزشی بودن فعل برایش مطرح است:
مَنْ كَرُمَتْ عَلَيْهِ نَفْسُهُ هَانَتْ عَلَيْهِ شَهَوَاتُه‏.[35]
از امام صادق سؤال شد: مکارم اخلاق چیست؟
فرمود:
الْعَفْوُ عَمَّنْ ظَلَمَكَ وَ صِلَةُ مَنْ قَطَعَكَ وَ إِعْطَاءُ مَنْ حَرَمَكَ وَ قَوْلُ الْحَقِّ وَ لَوْ عَلَى نَفْسِكَ. [36]
با این توضیح معلوم می ‌شود معرفی حضرت امام مهدی در روایات، به دارا بودن محاسن و مکارم اخلاق بدین معناست که مردم بدانند آن حضرت همه ی مراتب اخلاقی را دارد و افراد برای تزیّن به اخلاق، به مراتب اخلاقی در سطوح مختلف واقف باشند.
دسته دوم، آموزه ‌هایی است که در آن‌ ها برخی از ویژگی ‌های اخلاقی فردی امام مطرح می‌ شود؛ مانند این‌که امام مهدی دارای عزت نفسی بالاست و هرگز احساس نیاز به دیگری ندارد؛ از آرامش و سکینه روانی کامل برخوردار است و متانت و وقار، صبوری و مقاومت در برابر سختی‌ ها، خشوع قلبی نسبت به پروردگار و کمال فروتنی در برابر خداوند از دیگر صفات اخلاقی آن حضرت است. زندگی او زاهدانه و ساده است؛ در حفاظت خویش از هرگونه آلودگی و زشتی، با تقواترین مردم است. بهترین بندگی‌ ها و عبادت‌ ها را شبانه با رکوع و سجود طولانی انجام می‌ دهد و در خوبی و بزرگواری و سخت‌کوشی گوی سبقت را از همگان ربوده است.
دسته سوم، آموزه‌ هایی است که در آن‌ ها بر ویژگی ‌های اخلاق اجتماعی امام و نقش آن حضرت در جامعه انسانی تأکید می ‌شود. بیشتر آموزه‌ های تربیتی در حوزه اخلاق شخص حضرت مهدی امور اخلاقیِ مرتبط با مردم و افراد جامعه است.
امام مهدى‏ نسبت به مردم، حتى از والدینشان نیز به آنان مهربان ‏تر است. این مهر و محبت اوست که خطاب به شیعیان مى‏ فرماید:
اگر علاقه ما به شما و آن‌چه به مصلحت شماست و محبت و مهرورزى ما نسبت به شما نبود، اشتغال ‌ها نمی‌ گذاشتند که ما با شما، به سخن گفتن بپردازیم.
امام از یارى رساندن به مردم کوتاهى نمی ‌روزد و در سختی‌ ها و گرفتاری‌ ها آنان را فراموش نمى ‌کند. از این ‌روست که ناگواری ‌ها نمی ‌تواند بر شیعیان فشار زیادی آورد و دشمنان، با آن‌ که در صدد نابودی‌ شان هستند، نمی‌ توانند آنان را از بین ببرند.
امام مهدی با شیعیان همدردی می ‌کند و غصه و ناراحتی آنان را غم و اندوه خود می ‌داند. همچنین برای رفع گرفتاری ‌های آنان دعا مى‏ کند و عزتشان را در سایه عزّت و حکومت مهدوی از خدا می ‌خواهد. او برای رفع کینه‏ ها از سینه‏ های مؤمنان، اصلاح پراکندگی بین امت اسلامی، تألیف قلوب مردم و ایجاد وحدت واقعی اقدام می‌کند. مردم به وسیله ی او از فتنه‌ ها نجات می ‌یابند، همان ‌طور که توسط پیامبر از شرک نجات یافتند. به وسیله او خداوند پس از دشمنی ‌ها، فتنه ‌ها و آزمایش ‌های سخت دل ‌هایشان را با هم الفت می ‌بخشد، چنان‌که پس از دشمنی شرک، آنان را برادر دینی قرار داد و دل ‌هایشان را به هم الفت بخشید.
عدالت ‌خواهی و کوشش برای برقراری عدالت، از مهم ‌ترین ویژگی اخلاق اجتماعی امام زمان است که به استقرار عدالت جهانی می ‌انجامد. آن حضرت با بندگان خدا _ چه نیکوکار و چه بدکار _ با عدالت رفتار می ‌کند. او با ستمگران مبارزه می ‌کند و از آنان انتقام می ‌گیرد؛ حکمرانان ستمگر را از میان برمی ‌دارد و زمین را از هر ستمگری پاکیزه می‌ کند. او حقوق به یغما برده شده را به صاحبان حق باز می‌ گرداند و حتی با اصحاب خویش _ که به تمامی شهرها اعزام می‌ کند _ به عدالت و احسان فرمان می ‌دهد.
حق‌ طلبی و تلاش برای احیای دین حق و تجدید حیات قرآن و سنّت از دیگر ویژگی ‌های اخلاقی امام مهدی است. از این‌ رو حضرتش در روزگار ظهور، بزرگ ‌ترین امرکننده به معروف و نهی کننده از منکر است. او با بدعت ‌ها در دین مبارزه می ‌کند و همه بدعت ‌ها را از بین می ‌برد و به اصلاح نقایص و برقراری راستی و درستی می ‌پردازد.
امام همچون یوسف سخاوتمند است. او به وفور، مال می ‌بخشد و دیون شیعیان را می‌ پردازد. امام رضا درباره ی سخاوت ایشان می ‌فرماید:
يَكونُ ... أسخي النّاسِ؛ [37]
[او] با سخاوت‌ ترین مردم است.
زیرا امام مهدی عطا و بخششى مى ‏کند که هیچ ‌کس _ حتى امامان پیش از او _ چنین عطایى نکرده است. گفتنی است این بذل و بخشش از اموال بیت ‌المال نیست. آن حضرت اموال بیت ‌المال را برابر تقسیم مى‌ کند و آن‌ گونه بین مردم به مساوات رفتار می ‌نماید که نیازمند به زکات دیده نشود.
در بینش امام مهدی اموراخلاقی بسیار مهم است؛ به گونه ‌ای که با کسانی که می‌ خواهند در انقلاب شرکت فعال داشته باشند و کارگزاران حکومت شوند، بر اساس منشور اخلاقی اسلام پیمان می ‌بندد. این پیمان‌ نامه، نشانگر رویکرد اخلاقی آن حضرت و مشخص کردن خط مشی و برنامه‌ های آتی دولت مهدوی و الزام به رعایت آن است.
این پیمان و بیعت، بر سر اصولی است که راه و رسم و شیوه امام را در حکومت تبیین می‌ کند؛ مانند احترام به ارزش و حقوق انسان، دوری از ظلم، احتکار، فساد، دعوت به ساده‌ زیستی، عدالت‌ گستری و دادگری. ابن ‌طاووس این پیمان‌ نامه را در دو محور، چنین تبیین می ‌کند:
1. پایبندی به فضایل اخلاقی: فضایل و مکارم اخلاقی مورد تأکید امام مهدی عبارت است از: طهارت و پاکی، امر به معروف و نهی از منکر، زهد و پارسایی، تواضع و فروتنی، جهاد و قناعت.
2. دوری از رذایل و کژی ‌های اخلاقی: مفاسد و ناهنجاری ‌های مورد نهی حضرت عبارت‌ اند از: دزدی، زنا، هتّاکی، قتل، آبروریزی، تجاوز، احتکار، گواهی دروغ، شرب خمر، دنیا دوستی و چپاول‌گری.
از این انگاره به دست می ‌آید که دولت دینی _ چه در حال و چه در آینده _ باید یکایک این مفاسد و ناراستی ‌های اخلاقی را مورد توجّه قرار دهد و در ریشه ‌کنی آن‌ ها و ترویج فضایل اخلاقی کوشا باشد. همچنین همه منتظران، خود باید به تعهدات اخلاقی پایبند باشند و همه کارهایشان بر اساس تقوا، پاکی و اخلاق نیک انجام شود تا زمینه برقراری دولت اخلاقی امام مهدی فراهم گردد.


ویژگی ‌های اخلاقی یاران مهدی

صفات و عملکردهای اخلاقی یاوران مهدی در چند دسته زیر تبیین می ‌شود:

1. توجه به الگو بودن امام و جامعیت آن حضرت در محاسن و مکارم اخلاق:

از ویژگی ‌های اخلاقی یاوران مهدی همانند ‌سازی آنان با اخلاق حسنه و مکارم اخلاق امام است و عمل به آن‌چه آن حضرت دوست دارد و دوری نسبت به آن‌چه امام از عمل به آن ناراحت می ‌شود؛ زیرا به اسوه کامل بودن امام مهدی ایمان و اعتقاد راسخ دارند. آنان بر قول به امامت حضرتش ثابت ‌اند؛ با پذیرش ولایت مولای خود، در دل و عمل، ایمانشان را کامل و اسلامشان را نیکو می ‌سازند و بر این پذیرش و باور ولایی پایبندند. آنان به او عشق می‌ ورزند و سراپا گوش به فرمان، از حضرتش پیروی می ‌کنند. یاوران صدیق امام تقوای الهی را پیشه خود می‌ کنند، به تهذیب و تزکیه نفس می ‌پردازند، رذایل اخلاقی را از خود می ‌زدایند و به کسب فضایل مشغول می ‌گردند.

2. راز و نیاز با خدا:

یاوران مهدی با تأسی به مولای خود، در عبادت و راز و نیاز با خدا، شب ‌ها را با شب ‌زنده ‌داری سپری می‌ کنند و در همه حال و حتی بر فراز اسب‌ ها، خدا را تسبیح می ‌گویند ‏ و در طریق عبودیّت بسیار با جدیّت در تلاش ‌اند.

3. روحیات فردی:

یاوران مهدی با همه سختی ‌ها و رنج هایی که از جانب دشمنان بر آنان وارد می ‌شود، از قوت قلب، آرامش روحی و شجاعت برخوردارند. آنان در شرایط بس دشوار غیبت، دارای تحمل و استقامت بالایند، ثابت ‌قدم و استوار و به رحمت خداوند امیدوارند.
4. برجستگی‌ های اخلاقی یاران مهدی در زمان غیبت:

در زمان غیبت، یاوران امام از قوت عقل و اندیشه ‌ای برخوردارند که غیبت امام برای آنان به منزله ی مشاهده و حضور درآمده است. آنان اهل بصیرت ‌اند و بر غایب بودن امامشان صابر و بر محبت و دوستی ‌اش پابرجایند؛ برای فرج تلاش می ‌کنند و انتظار فرج را دوست ‌داشتنی ‌ترین کارها در پیشگاه خداوند عزّوجل می ‌دانند. آنان برای تعجیل فرج، بسیار دعا می ‌کنند و فرج آن حضرت را فرج خود می ‌دانند. همچنین هر یک به اندازه توانشان در آماده کردن امکانات برای مقابله با دشمنان از جمله آمادگی جسمانی، تهیه سلاح، مرکب و کسب مهارت ‌های نظامی روز می‌ کوشند؛ ظهور امام را درک کنند، تمام روزهای زندگانی ‌اش را خدمتگزار او خواهند بود؛ نام او را محترم می ‌شمرند و برای ادای احترام و ابراز فروتنی به هنگام یاد آن حضرت با لقب «قائم» می ‌ایستند.
امام صادق درباره این ‌که چرا به هنگام شنیدن نام «قائم» باید برخاست فرمود:
آن حضرت، غیبتی طولانی دارد و این لقب یاد آور دولت حقۀ آن حضرت و ابراز تأسف بر غربت اوست. لذا آن حضرت از شدت محبت و مرحمتی که به دوستانش دارد به هر کس که حضرتش را به این لقب یاد کند نگاهی محبت ‌آمیز می‌ نماید. از تجلیل و تعظیم آن حضرت است که هر بنده خاضعی در مقابل صاحب عصر خود هنگامی که مولای بزرگوارش به سوی او بنگرد از جای برخیزد. پس باید برخیزد و تعجیل در فرج امر مولایش را از خداوند مسألت نماید. [38]
یاوران حضرت مهدی به صورت ‌های گوناگون علاقه خویش را به حضرتش ابراز می ‌دارند؛ مانند این‌که برای سلامتی او صدقه می‌ دهند [39] و ثواب اعمال واجب یا مستحب خودشان را به آن حضرت هدیه می‌ کنند. [40] این نوع اعمال بدین معناست که وجود آن حضرت از وجود خودشان محبوب ‌تر است و سلامتی او را بر سلامتی خود ترجیح می‌ دهند و این را نشانه کمال ایمانشان می ‌دانند. [41]

5. رفتار‌های اخلاقی در ارتباط با یکدیگر و با دشمنان:

از ویژگی ‌های بارز یاوران مهدی این است که با یکدیگر رابطه عاطفی و برادری برقرار می ‌سازند؛ وحدت مقصد و اخلاص نیت، دل ‌هایشان را با هم پیوند داده و یار و غمخوار همدیگرند. آنان برای یکدیگر خود را به رنج می‌ افکنند و در بهره‌ گیری از زیبایی‌ های زندگی، دیگران را بر خود پیش دارند؛ به سراغ مال برادر خود رفته، حاجت خویش را برمی ‌گیرند و کسی آن ‌ها را منع نمی ‌کند؛ زیرا دوستی ‌شان چنان محکم است که گویا برادران تنی ‌اند و همه‌ شان از یک پدر و مادرند؛ دل‌ های آنان از محبت و خیرخواهی به یکدیگر آکنده است؛ دوستانی با صفایند و کارها را ماهرانه به نظم و ترتیب درمی‌ آورند و پیشاپیش، مقدمات حرکت را برای امام فراهم می ‌کنند. [42]
همه کارهای آنان از نظم و انضباط معقول برخوردار است؛ در رزم از لباس یکسان استفاده می‌ کنند و زی و هیأتی یکسان دارند؛ در جمال و برازندگی همانند هم ‌اند؛ در آغاز و انجام کارها، سازماندهی دارند و در بیعت با امام و دعوت به قیام و جهاد با دشمنان هماهنگ عمل می ‌کنند. یاوران امام مهدی دارای تولّی و تبرّی مهدوی قوی هستند؛ با دوستان او دوستی دارند و از دشمنانش بیزاری می ‌جویند و بر آن پایدارند. یاران مهدی حقیقتاً انسان‌ هایی خالص شده و شیعیان راستین هستند که مردم را آشکار و نهان به سوی دین خداوند دعوت می‌ کنند.

نتیجه

از مهم ‌ترین هدف ‌های رسالت انبیا و امامت ائمه تعلیم، تربیت و تزکیه اخلاقی مردم است. منظور از آموزه‌ های تربیتی مجموعه برنامه‌ های آموزشی و پرورشی خرد و کلان در متون حدیثی است که به صورت گفتارها، ارشادها، اوامر و نواهی، سیره عملی رسول اکرم و ائمه، برای به فعلیت درآوردن استعدادهای سرشتی آدمیان و هموار ساختن مسیر رشد و تعالی و سعادت دنیا و آخرت آنان، به دست ما رسیده است.
هدف اصلی اهل ‌بیت از آموزه‌ های تربیتی در حوزه صفات و رفتارهای اخلاقی شخص امام مهدی این است که نمونه بارز اخلاق انسان کامل، اسوه حسنه، محاسن و مکارم اخلاق و الگوی عینی از تحقق هدف آفرینش معرفی شود و تلاش بشر برای سیر صعودی و دستیابی به حیات طیبه، در مسیر سالم و راه درست سیر و سلوک دینی جهت یابد و یاران مهدی به روشنی بتوانند ویژگی‌ های آن حضرت را بشناسند و برای پیروی از او تمام تلاش و کوشش خود را ‌به کار گیرند تا زندگی ‌شان نمونه ‌هایی از زندگی سالم انسانی باشد.
در بررسی آموزه‌ های تربیتی اهل ‌بیت ویژگی ‌های اخلاقی شخص امام در سه حیطه جامعیت مکارم اخلاق، اخلاق فردی (مانند عزت نفس، آرامش، متانت، خشوع در عبادت، زهد و تقوا) و اجتماعی (مانند مهرورزی، همدردی، برقراری عدالت اجتماعی، رفع گرفتاری و رشد اقتصادی) بررسی گردید و در تشریح عمده ویژگی ‌های اخلاقی یاران امام، توجه به الگو بودن امام و جامعیت آن حضرت در محاسن و مکارم اخلاق، عبادت و راز و نیاز با خدا، روحیات فردی، برجستگی ‌های اخلاقی در زمان غیبت و رفتارهای اخلاقی در ارتباط با همدیگر و با دشمنان پرداخته شد.

پی نوشت:
24- نوری، 1408: ج۲، ۸۳
25- صدوق، 1403: 253
26- نوری، 1408: ج۱۱، ۱۹۳
27- همان، 150
28- مجلسی، 1403: ج71، 392
29- همو: ج68، 393
30- نوری، 1408: ج11، 12
31- مجلسی، 1403: ج78، 53
32- قمی، 1414: ج1، 410
33- نوری، 1408: ج2، 282
34- همان: ج11، 188
35- شریف رضی، 1414: حکمت 441
36- صدوق، 1403: 191
37- صدوق، 1378: ج1، 213
38- صافی گلپایگانی، 1422: 640، ح4
39- نوری، 1384: 773
40- همدانی، 1361: 225
41- موسوی اصفهانی، 1380: ج2، 297
42- مجلسی، 1403: ج52، 35

منابع
_ ابن‌ شاذان قمى، ابوالفضل، الفضائل، قم، منشورات رضى‏، 1363ش.
_ ابن ‌طاووس، على بن موسى، التشریف بالمنن فی التعریف بالفتن‏، قم، مؤسسة صاحب الأمر4، 1416ق.
_ جمال الأسبوع بکمال العمل المشروع‏، قم، دار الرضى‏، 1330ش.
_ فلاح السائل و نجاح المسائل‏، قم، بوستان کتاب‏، 1406ق.
_ مهج الدعوات و منهج العبادات‏، قم، دار الذخائر، 1411ق.
_ ابن ‌مسکویه، احمد بن محمد، تهذیب الاخلاق و تطهیر الاعراق، قم، نشر بیدار، 1371ش.
_ ابن‌ منظور، محمد بن مکرم، ‏لسان العرب،‏ بیروت، دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع، 1414ق.
_ اربلى، على بن عیسى، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، تبریز، بنى‌هاشمى‏، 1381ش.
_ امینى، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنة و الأدب‏، قم، مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة، 1416ق.
_ بیضاوى، عبدالله بن عمر، أنوار التنزیل و أسرار التأویل‏، بیروت، دار احیاء التراث العربى‏، 1418ق.
_ پاینده، ابوالقاسم، نهج الفصاحه، تهران، دنیای دانش، 1382ش.
_ جوادی آملی، عبدالله، تفسیر موضوعی قرآن کریم، مبادی اخلاق در قرآن، قم، اسراء، 1374ش.
_ حر عاملى، محمد بن حسن، إثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، بیروت، اعلمى‏، 1425ق.
_ حسین ‌زاده، اکرم، «آسیب‌شناسی تربیت اخلاقی»، فصل‌نامه کتاب نقد، ش42، 1386ش.
_ حسینى استرآبادى، شرف‌الدین على، تأویل الآیات الظاهرة، قم، دفتر انتشارات اسلامى جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏، 1409ق.
_ خزاز رازى، على بن محمد، کفایة الأثر فی النصّ على الأئمة الإثنی عشر، قم، بیدار، 1401ق.
_ داوودی، محمد، تربیت اخلاقی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1387ش.
_ دفتر همکاری حوزه و دانشگاه، فلسفه تعلیم و تربیت، تهران، سمت، 1372ش.
_ دلشاد تهرانى، مصطفى، سیرى در تربیت اسلامى، تهران، مؤسسه نشر و تحقیقات ذکر، 1377ش.
_ دیلمی، احمد؛ مسعود آذربایجانی، اخلاق اسلامی، قم، دفتر نشر معارف، 1390ش.
_ راغب اصفهانى، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن‏، دمشق، دارالعلم الدار الشامیة، 1412ق.
_ سجادی، مهدی، «رویکردها و روش‌های تربیت اخلاقی و ارزشی؛ بازنگری و نوع‌شناسی»، پژوهش‌های فلسفی _ کلامی، ش3، 1379ش.
_ شرتونی، سعید، اقرب الموارد، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، 1361ش.
_ شریف رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، ترجمه: صبحی صالح، قم، هجرت، 1414ق.
_ صافى گلپایگانى، لطف‌الله، منتخب الأثر فی أحوال الإمام الثانی عشر4، قم، دفتر مؤلف‏، 1422ق.
_ صدوق، محمد بن على بن بابویه، الخصال‏، قم، جامعه مدرسین‏، 1362ش.
_ علل الشرایع، قم، مکتبة داوری، 1385ش.
_ عیون اخبار الرضا، تهران، نشر جهان، 1378ش.
_ کمال الدین و تمام النعمة،‏ تهران، انتشارات اسلامیه، ‏1395ق.
_ معانی الأخبار، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1403ق.
_ طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، مشهد، نشر مرتضی، 1403ق.
_ طبرسى، فضل بن حسن، إعلام الورى بأعلام الهدى، تهران، اسلامیه‏، 1390ش.
_ مجمع البیان فى تفسیر القرآن، تهران، انتشارات ناصرخسرو، 1372ش.
_ طوسى، محمد بن حسن، الغیبة، قم، دار المعارف الإسلامیة، 1411ق.
_ قمى، عباس، سفینة البحار، قم، اسوه‏، 1414ق.
_ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، 1407ق.
_ مجلسی، محمدباقـر، بحارالانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1403ق.
_ زاد المعاد‏، بیروت‏، موسسة الأعلمی للمطبوعات‏، 1423ق.
_ مجلسى، محمدتقى، روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه، قم، مؤسسه فرهنگى اسلامى کوشانبور، 1406ق.
_ مسعودى، على بن حسین، اثبات الوصیة، قم، انصاریان‏، 1384ش.
_ مصباح یزدی، محمدتقی، اخلاق در قرآن، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی;، 1387ش.
_ مصطفوى، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی‏، 1368ش.
_ مطهری، مرتضی، تعلیم و تربیت در اسلام، قم، صدرا، چاپ هفتاد و سوم، 1390ش.
_ مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، قم، کنگره شیخ مفید، 1413ق.
_ موسوی اصفهانی، محمدتقی، مکیال المکارم، قم: برگ شقایق، 1380ش.
_ نراقی، محمدمهدی، جامع السعادات، قم، اسماعیلیان، بی‌تا.
_ نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبة،‏ تهران، نشر صدوق، 1397ق.‏
_ نورى، حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل‏، قم‏، مؤسسة آل البیت:، 1408ق.
_ ، نجم الثاقب فی أحوال الإمام الغائب‏، قم، مسجد جمکران‏، 1384ش.
_ همدانی، علی ‌اکبر، پیوند معنوی با ساحت قدس مهدوی، تهران، بدر، 1361ش.
_ یزدى حائرى، على، إلزام الناصب فی إثبات الحجة الغائب4‏، بیروت، مؤسسة الأعلمى، 1422ق.
نویسنده: علی ‌نقی فقیهی
آموزه‌ های تربیتی اهل ‌بیت (ع)در زمینه اخلاق مهدوی- بخش دوم


در خواست عضویت جهت دریافت ایمیل
نام:
ایمیل:
montazar.net

نظر سنجی
مایلید در کدام حوزه مطالب بیستری در سایت گذاشته شود؟
معارف مهدویتغرب و مهدویت
وظایف ما در عصر غیبتهنر و فرهنگ مهدویت
montazar.net

سایت های وابسته