رشد غیر عادی امام مهدی

شبهه:
رشد او از اساس مخالف با سنت خداوند در مورد مخلوقات است و از چارچوب نواميس طبيعي كه بر تمام موجودات به فرمان خداوند حكم ميراند، خارج شده است. اين مطلب در روايتي كه از زبان حكيمه دختر محمد روايت شده اينچنين انعكاس يافته است: پس از چهل روز بر ابومحمد وارد شدم در اين حال مولايمان صاحب را كه در خانه راه ميرفت مشاهده كردم. من صورتي زيباتر از او نديده بودم و كلامي فصيحتر از كلام او نشنيده بودم. پس ابامحمد فرمود: اين همان مولودي است كه نزد خداوند بلندمرتبه كرامت دارد. گفتم: سرورم! من از او چيزهايي ميبينم در حالي كه او چهل روزه است. حضرت لبخندي زد و فرمود: عمه جان! آيا نميداني كه ما امامان در روز به اندازۀ يك سالِ ديگران رشد ميكنيم؟
در روايت قمي اينچنين آمده است:
همانا فرزند ما چون يكماهه شد، مانند كسي است كه يكساله است. فرزند ما در شكم مادرش سخن ميگويد و قرآن ميخواند و پروردگار بلندمرتبهاش را در شيرخوارگي عبادت ميكند. فرشتگان از او فرمانبرداري ميكنند و صبحگاهان و شامگاهان بر او وارد ميشوند.
نقد و بررسي سندی
در این قسمت دو روایت وجود دارد روایت نخست را شیخ طوسی به صورت مرسل نقل کرده است و از این رو قابل اعتماد نیست و روایت دوم را که شیخ صدوق نقل کرده است ضعیف است بنابر این اساسا آن چه در این دو روایت آمده قابل اثبات نیست .
نقد و بررسی دلالی
پاسخ اول
اعتراف عالمان سنی مذهب به نمونه های مشابه
اين اعتقاد كه يك نوزاد ميتواند رشدي بسيار سريعتر از رشد عادي داشته باشد، مخصوص شيعه نيست و برخي از دانشمندان سنيمذهب نيز آن را پذيرفتهاند. براي نمونه در شرح حال پیامبر گرامی اسلام چنین نوشتهاند:
و كان يشب في اليوم شباب الصبي في شهر و يشب في الشهر شباب الصبي في سنة فبلغ ستاً و هو غلام جفر.
طبري، دانشمند سنيمذهب نيز در شرح حال حضرت ابراهيم پس از بيان اينكه نمرود درپي پيشگيري از تولد اين پيامبر الهي بود و مخفيانه متولد شد و مادرش او را در غاري پنهان كرد، مينويسد:
او در يك روز، به اندازه يك ماه و در يك ماه به اندازه يك سال رشد ميكرد.
در جايي ديگر مينويسد:
او در يك روز به اندازه يك هفته و در يك هفته به اندازه يك ماه و در يك ماه به اندازه يك سال رشد ميكرد.
تعبير ابناثير، ديگر دانشمند سنيمذهب نيز چنين است:
او در يك روز به اندازه يك ماه ديگران رشد ميكرد.
بيگمان آن خدایي كه ابراهيم را به سرعت پرورش داد، از اينكه با امام مهدي نيز چنين كند، عاجز نشده است.
پاسخ دوم
برخورد گزینشی با روایات
با تامل در مجموعه روایات مربوطه روشن می شود که در نسبت دادن اعتقاد به فوق العاده بودن رشد امام مهدی به عالمان شیعه به خطا رفته اند چرا که اندیشهورزاني چون شيخ كليني، شيخ صدوق و شيخ طوسي كه احاديث مورد نظر را روايت كردهاند در كتابهاي خود احاديث ديگري نيز آوردهاند كه بر رشد عادي امام مهدي دلالت دارند. از جمله كليني به سند خود از ابراهيم ابن ادريس چنين روايت ميكند:
او (امام مهدي) را در حاليكه نوجواني نزديك به سن بلوغ بود، پس از درگذشت ابامحمد ديدم و دست و سرش را بوسيدم.
شيخ صدوق به سند خود از يكي از اصحاب امام حسن عسكري چنين روايت ميكند:
او در خانه امام حسن بوده است كه به ناگاه، سواراني كه در ميانشان جعفر كذاب نيز بود به خانه ريختند و شروع به تاراج خانه كردند. در اين حال، من نگران سرورم قائم بودم. ناگهان ديدم آن حضرت آمدند و از در خارج شدند و من او را نگاه ميكردم و او پسري شش ساله بود. كسي ايشان را نديد تا اينكه از چشمها پنهان شدند.
شيخ طوسي از اسماعيل بن علي چنين روايت ميكند:
بر امام عسكري در بيماري رحلتشان وارد شدم. به خادمشان فرمودند: داخل اتاق شو، بچهاي را ميبيني كه در حال سجده است. او را براي من بياور.
در اين روايات و روايات مشابه كه توصيفكنندۀ هيبت امام اندكي پيش يا اندكي پس از شهادت امام حسن هستند، از آن حضرت با نامهايي چون صبي و غلام ياد شده است. از اينرو، نميتوان به استناد روايات مورد نظر ادعا كرد كه دانشمندان شيعي، رشد امام مهدي را غيرعادي و فوقالعاده سريع ميدانند.
پاسخ سوم
پی نبردن به مفهوم حقیقی روایات
با توجه به آن چه گذشت روشن شد که اساساً به مفهوم حقيقي روايات مورد نظرش پي نبرده اند. اشكال و شبهه ایجاد شده نيز ناشي از همين سوءبرداشت است. به نظر ميرسد مقصود تعبيرهايي که در رواياتي نظير «انا ننشأ في اليوم كما ينشأ غيرنا فيالسنة و...» به كار رفته، معناي ظاهري آن نيست، بلكه اين تعبيرها كنايه از رشد سريعتر امام مهدي در قياس با ديگر كودكان است. شواهد گوناگون، كنايي بودن اين تعبيرها را ثابت ميكند:
الف) اگر اين روايت را كنايي ندانيم و معناي ظاهري آن را در نظر بگيريم، لازمهاش اين است كه براساس آن امام مهدي در دوماهگي در هيبت يك انسان 60 ساله باشند و اين سخن آنقدر سخيف و سست است كه جاهلي آن را بر زبان نميآورد؛ چه رسد به امام معصوم و يا عالمان شيعه و سنی .
ب) چنانكه گفته شد دانشمنداني چون شيخ كليني، شيخ صدوق و شيخ طوسي در كنار روايات مورد اشاره ، روايات ديگري نيز نقل كردهاند كه بر رشد عادي امام مهدي دلالت دارد. اين نشانگر آن است كه براساس برداشت آنان، روايات یاد شده متعارض نبودهاند، بلكه دسته نخست را بر نوعي از مبالغه در رشد سريعتر امام مهدي حمل ميكردهاند. البته اين رشد سريع، بهاندازهاي نبوده است كه با حالت طبيعي آن فاصله زيادي داشته باشد؛ يعني در عين حال که غيرطبيعي نبوده با رشد كودكان عادي تفاوت داشته است.
ج) در بيشتر رواياتي كه جريان ديدار با آن حضرت را در زمان حيات امام حسن عسكري شرح دادهاند، از حضرت با عنوان كودك ياد شده است و كسي از آن حضرت با عنوان مرد يا جوان ياد نكرده است. البته اين احتمال وجود دارد كه تمامي اين ملاقاتها در ماههاي آغازين تولد امام مهدي رخ داده باشد، ولي حمل همه آنها بر اين مقطع زماني بسيار بعيد است. براي نمونه، كامل بن ابراهيم ميگويد:
بر امام حسن سلام كردم و در اتاقي كه پردهاي بر آن افتاده بود نشستم. بادي وزيد و گوشه پرده كنار رفت. كودكي حدوداً چهارساله ديدم كه چون پارۀ ماه بود.
سعد بن عبدالله قمی ميگويد:
بر ران راست امام حسن كودكي كه در زيبايي همچون ستارۀ مشتري بود، نشسته بود.
اين روايات، قرينه مناسبي هستند بر اينكه احاديث مورد نظر ، معناي ظاهري آن اراده نشده، بلكه اين احاديث كنايه از رشد سريعتر امام در قياس با ديگر كودكان هستند.