montazar.net
montazar.net
montazar.net
montazar.net
montazar.net

آيه 5 و 6 سوره قصص: وارثان زمین

وَ نُريدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثينَ (۵) وَ نُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَ نُرِيَ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما مِنْهُمْ ما كانُوا يَحْذَرُونَ
و خواستيم بر كسانى كه در آن سرزمين فرو دست شده بودند منّت نهيم و آنان را پيشوايان [مردم‏] گردانيم، و ايشان را وارث [زمين‏] كنيم، (۵) و در زمين قدرتشان دهيم و [از طرفى‏] به فرعون و هامان و لشكريانشان آنچه را كه از جانب آنان بيمناك بودند، بنمايانيم. (۶)

در تفسیر اطيب البيان في تفسير القرآن، از سيد عبد الحسين طیب آمده:
تنبيه: نظر به اينكه خبر از رسول محترم است كه آنچه در امم سابقه واقع شده در امت من هم واقع مي شود «طابق النعل بالنعل و القذه بالقذه»:
اخبار بسياري داريم، بسيار مفصل و مبسوط كه فرعون و هامان شيخين هستند كه تعبير به رجلين من قريش فرموده و اسامي آنها را ذكر نفرموده. تقية و جنود آنها و اتباع آنها تا زمان ظهور حضرت بقية اللَّه «الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا» ائمه اطهار از امير المؤمنين تا حضرت عسكري و به ظهور حضرت بقية اللَّه و رجعت ائمه طاهرين مصداق: « وَ نُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ» كه مشارق و مغارب زمين در تحت سيطره آنها واقع مي شود و فرعون و هامان اين امت و رؤساء از جنود آنها زنده مي شوند و از آنها انتقام كشيده مي شود كه مصداق «وَ نُرِيَ فِرْعَوْنَ وَ هامانَ وَ جُنُودَهُما مِنْهُمْ ما كانُوا يَحْذَرُونَ» است و اين اخبار بسيار است از پيغمبر صلی الله علیه و آله و سلم و امير المؤمنين و حضرت باقر و حضرت صادق و حضرت رضا و حضرت عسگري علیه السلام. خبر مفصل بسيار طولاني است كه پيغمبر صلی الله علیه و آله و سلم اسامي يك يك آنها را با صفات حميده آنها براي سلمان بيان مي فرمايد و بشارت مي دهد كه تو هم در دوره رجعت به دنيا بر مي گردي و يك قسمت اين اخبار مختصراً در مجمع البيان است و قسمت مفصل و مبسوط در برهان. حتي كيفيت ولادت حضرت بقية اللَّه را از حكيمه خاتون نقل فرموده است.
‏ سيد محمد حسين حسيني همداني در انوار درخشان بیان می کند:
در تفسير قمي است كه بر حسب آيه، پروردگار به رسول گرامي صلی الله علیه و آله و سلم خبر داد از قتل و ستم ها كه بر اهل بيت او از دشمنان وارد مي شود و وسيله تسليت خاطر آنان گردد و سپس او را بشارت داد كه اهل بيت رسول را فضيلت خواهد داد و آنان را خلفاء در زمين قرار خواهد داد و سپس آنان را پس از مرگ به دنيا بازگرداند كه در مقام انتقام از دشمنان خود برآيند.
سلطان محمد گنابادي نیز در ترجمه بيان السعادة في مقامات العبادة آورده:
پس خداي تعالي فرمود: «أَنْ نَمُنَّ عَلَي الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ» ما همواره مي‏خواهيم بر مستضعفين منّت گذاريم، پس تو اندوهناك مباش كه استضعاف اهل بيت تو سبب منّت گذاشتن ما بر آنانست.
«وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً» كه آنان را امامان و پيشواياني قرار مي‏ دهيم كه مورد اقتدا قرار مي‏ گيرند.
«وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِينَ» و آنان را وارثين زمين قرار مي ‏دهيم به سبب ظهور قائم ارواحنا له الفداء و با خلاص كردن زمين عالم صغير از دست فرعون و قومش، آنان را وارث عالم صغيرشان قرار مي‏ دهيم.
«وَ نُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ» و آنان را در زمين متمكّن مي ‏سازيم، در عالم كبير، در همه‏ ي زمين، يا در سرزمين مصر، يا در زمين وجودشان.
سيد محمد باقر موسوي همداني در ترجمه تفسير الميزان ذکر کرده:
«.... و در معاني الاخبار به سند خود از محمد بن سنان، از مفضل بن عمر، روايت كرده كه گفت: از امام صادق علیه السلام شنيدم، مي‏ فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نگاهي به علي و حسن و حسين علیه السلام كرد و گريست و فرمود: شما بعد از من مستضعف خواهيد شد، مفضل مي ‏گويد عرضه داشتم معناي اين كلام رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم چيست؟ فرمود: معنايش اين است كه: بعد از من شما اماميد، چون خداوند عز و جل مي ‏فرمايد: «وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَي الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِينَ». پس اين آيه تا روز قيامت در باره ما جريان دارد و اين پيشوايي تا روز قيامت در ما جاري است[1].»
در اين كه آيه مذكور در باره ائمه اهل بيت علیه السلام است، روايات بسياري از طريق شيعه رسيده است، و از اين روايت برمي ‏آيد كه همه روايات اين باب از قبيل جري و تطبيق مصداق بر كلي است.
و در نهج البلاغه فرموده: دنيا بعد از همه سركشي‏ هايش سرانجام زير بار ما خواهد رفت و رو به ما خواهد نمود همانند شتري كه در آغاز بچه خود را شير نمي ‏دهد و لگدپراني مي‏ كند و سرانجام به وي ميل و عطوفت مي‏ كند آنگاه اين آيه را تلاوت فرمود: «وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَي الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِينَ»[2]

در ترجمه مجمع البيان في تفسير القرآن نیز در ذیل این آیات آمده:
«وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً»: و آنها را پيشوايان خير و رهبران حقيقت قرار دهيم. اين معني از ابن عباس است. قتاده گويد: يعني به آنها ملك و سلطنت بخشيم. اين قول هم در نتيجه با قول اول يكي است. زيرا كساني كه خداوند به آنها ملك و قدرت بخشد، البته پيشوايان خير و حقيقت خواهند بود. اما آن كساني كه بر مسند قدرت و حكومت، به مردم ستم روا دارند، حكومتشان نه از جانب خداست. چنان كه مي ‏فرمايد: «فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ آتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً» ما به خاندان ابراهيم كتاب و حكمت داديم و ملكي عظيم به آنها بخشيديم. (نساء ۵۴) ملك و حكومتي كه از جانب خداست واجب الاطاعة است و بنابراين امامان و جانشينان پيامبر، پادشاهان حقيقي هستند كه در دين و دنيا مقدمند و وظيفه مردم است كه پيرو آنها باشند و پا را جاي پاي ايشان بگذارند. [3]
«وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِينَ»: و اين مردم ضعيف را وارث ديار و اموال فرعون و قومش گردانيم.
در روايت صحيح از علي علیه السلام نقل شده است كه: سوگند به خدايي كه دانه را شكافت و مخلوقات را هستي بخشيد كه دنيا بعد از آنكه در مقابل ما چموشي و سركشي كرده است، همچون شتر بد خلق كه به فرزند خود محبت مي‏كند، به سوي ما روي مي ‏آورد و در برابر ما رام مي ‏شود. سپس همين آيه را تلاوت فرمود.
در روايت ديگر است كه امام باقر علیه السلام نظر به فرزندش امام صادق علیه السلام افكند و فرمود: به خدا سوگند، اين از همان كساني است كه خدا درباره ‏شان فرموده است:
«وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَي الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا.»
امام سجاد فرمود: به خدايي كه محمد صلی الله علیه و آله و سلم را براي بشارت و انذار برگزيد كه نيكان خاندان ما و شيعيانشان به منزله موسي و پيروانش و دشمنان ما و طرفدارانشان به منزله فرعون و پيروانش خواهند بود.

محمد جواد نجفي خميني در تفسير آسان آورده:
شيخ طوسي مي ‏گويد: گروهي از اصحاب ما روايت كرده‏ اند: آيه- ۶- كه مي ‏فرمايد «وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ ...» در شأن مهدي موعود عليه السّلام كه امام قائم و زنده مي ‏باشد، نازل گرديده است. زيرا خداوند بعد از استضعاف وي منت بر او نهاده، و آن بزرگوار را در زمين، امام و وارث آنچه در دست كافران بوده قرار داده است.
.....گر چه اين آيات مورد بحث از سرنوشت و سرگذشت حضرت موسي و فرعون گفتگو مي‏ كنند كه در زمان ماضي و گذشته بوده ‏اند. و چون اين طور است شايد انسان گمان كند: هدف آيات مورد بحث فقط موسي و فرعون باشد. در صورتي كه اينطور نيست. بلكه هدف اين آيات يك سنت و قانون كلي است كه يكي از موارد و مصداق‏ هاي بارز آن: داستان موسي و فرعون مي ‏باشد. از جمله گواهان زنده و گويا براي اين واقعيت: كلمات «نُرِيدُ، نَمُنَّ، نجعل، نُمَكِّنَ و نُرِيَ» [4] مي ‏باشند كه مضارع هستند و براي آينده به كار مي ‏روند. در صورتي كه اگر هدف اين آيات فقط اين بود كه از گذشته‏ ها خبر دهند كلمات فوق به صورت و صيغه ماضي به كار مي‏ رفتند. مثلاَ نظير (اردنا، مننا، جعلنا، مكنا و ارينا) و از سوي ديگر: چون به شهادت تاريخ، مضمون و معني آيه ۶۵ اين سوره از زمان نزول تا كنون واقع نشده است پس: شكي نيست كه در زمان آينده واقع خواهد شد. اما آن زمان آينده‏ اي كه احدي جز خداي عليم از آن آگاه نيست. و اگر مضمون اين دو آيه را با مضمون ديگر آياتي از قرآن مجيد كه در باره حضرت قائم آل محمّد صلّي اللّه عليه و اله و سلّم وارد شده ‏اند ضميمه‏ كنيم به اين نتيجه مي ‏رسيم كه معني و مشخصات اين حكومتي كه اين دو آيه مي ‏گويند همان حكومت جهاني مهدي موعود عليه السّلام است.
تأويل:
حضرت علي بن أبي طالب عليه السّلام مي ‏فرمايد: كسي كه بخواهد از امر و جريان ما و اين قوم (يعني دشمنان اهلبيت عليهم السّلام) آگاه شود بداند كه ما و پيروان ما، در آن روزي كه خدا آسمان ها و زمين را آفريد بر سنت و طريق حضرت موسي و پيروانش بوديم. ولي دشمنان ما، در آن روزي كه خدا آسمان ها و زمين را آفريد بر سنت و طريق فرعون و پيروانش بودند.
پس: بايد اين آيات را بخواند «وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَي الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ ... تا يَحْذَرُونَ» من به آن خدایي كه حبه را مي‏ شكافد، و جان را مي- آفريند و كتاب (تورات) را صدقاً و عدلاً بر موسي نازل كرد سوگند ياد مي ‏كنم كه معني و مضمون اين آيات به شما (دوستداران اهلبيت) باز مي گردد، همان گونه كه ناقه بدخو و گزنده به فرزند خويشتن باز مي گردد.
اصحاب ما روايت كرده‏ اند كه اين آيه شريفه در شأن حضرت مهدي موعود عليه السّلام نازل شده است. زيرا خداي توانا بر او، و پيروانش كه مستضعف خواهند بود منت مي‏گذارد، و ايشان را پيشوا و وارث همه زمين قرار مي ‏دهد. و اين قول براي اينكه با ظاهر آيه مورد بحث سازش بيشتري دارد از چند جهت در اولويت قرار دارد:
۱- اينكه: الف و لام كلمه (الأرض) براي استغراق است، يعني شامل همه زمين مي ‏شود.
۲- اينكه: كلمه (امام) كه مفرد كلمه (ائمه) است نسبت به امام زمان عليه السّلام حقيقت و نسبت به بني اسرائيل، مجاز مي ‏باشد.
۳- اينكه: كلمه وارث درباره آن بزرگوار تناسب بيشتري دارد. چرا كه آن حضرت، آخرين نفر امامان و وارث همه است، و دولتش به قيام قيامت متصل خواهد شد.

سيد علي اكبر قرشي در ذیل این آیه شریف در تفسير احسن الحديث، بیان می کند:
«وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَي الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِينَ» اين آيه حكايت حال گذشته است، يعني در همان حال كه فرعون آنها را مي‏ كشت ما هم اراده مي ‏كرديم بر بني اسرائيل نعمت استقلال بدهيم. و آنها را جانشين فرعونيان گردانيم. نه اينكه بگویيم: اراده خدا هميشه اين بوده و مي‏ باشد علي هذا «وَ نُرِيدُ ...» حال است از «طائفة» در الميزان فرموده: به هر حال «و نريد» حكايت حال گذشته است، ولي اگر از آيه ما قبل صرف نظر كنيم، خود اين آيه حكايت مي‏ كند كه اين اراده با ملاحظه شرایط آن، دائمي است.
در روايت ولادت حضرت مهدي صلوات اللَّه عليه و علي آبائه آمده است، كه آن حضرت به وقت ولادت سر به سجده بود و اين آيه را تلاوت مي ‏فرمود.
«وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً ...» بيان و تفسير «نمن» است، يعني مي ‏خواستيم آنها را پيشوا كنيم بعد از آنكه زيردست بودند، پيشوايي قائم با آنها بود، نه اينكه هر يك پيشوا شدند، منظور از وارثين آن ست كه فرعونيان بروند و آنها بمانند، در اينجا رواياتي هست كه در نكته ‏ها خواهد آمد....
آيه «وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ...»: گفتيم كه آيه «وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ» حكايت حال ماضي است، ظهورش آن نيست كه خدا پيوسته چنين اراده را مي‏ كند، بلكه مستضعف بايد خودش قيام كند، آن هم در راه خدا قيام كند و براي گرفتن حق خود قيام كند، خدا او را ياري خواهد فرمود. اما در اينجا رواياتي هست كه بايد بررسي شوند.
۱- در مجمع البيان فرموده: به طور صحيح از امير المؤمنين صلوات اللَّه عليه نقل شده كه فرمود: به خدايي كه دانه را شكافت و انسان را آفريد دنيا بعد از مخالفت و عداوت به طرف ما بر مي‏گردد، مانند برگشتن ناقه بد خلق به طرف بچه ‏اش، سپس آيه «وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ» را تلاوت فرمود: «قال و الذي فلق الحبة و برء النسمة لتعطفن الدنيا علينا بعد شماسها عطف الضروس علي ولدها و تلا عقيب ذلك و نريد ان نمن علي الذين استضعفوا في الارض‏».
۲- ايضا نقل فرموده: «عن ابي الصباح الكناني قال نظر ابو جعفر عليه السّلام الي ابي عبد اللَّه عليه السّلام فقال هذا و اللَّه من الذين قال اللَّه تعالي و نريد ان نمن علي الذين استضعفوا في الارض ...».
۳- در تفسير برهان از مفضل بن عمر نقل مي‏ كند. شنيدم امام صادق عليه السلام مي ‏فرمود: رسول خدا صلّي اللَّه عليه و آله به علي و حسن و حسين عليهم السلام نگاه كرد و گريست و فرمود: «انتم المستضعفون بعدي»
مفضل گويد: گفتم: يا بن رسول اللَّه معني اين سخن چيست؟ فرمود: يعني شما بعد از من امامان هستيد، خدا فرموده: «وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ ... الْوارِثِينَ» اين آيه تا روز قيامت در ما اهل بيت جاري است.
ناگفته نماند: اينها همه از باب تطبيق است چنان كه فرمود: «فهذه الاية فينا جارية الي يوم القيامة» و گرنه آيه در بيان حال ماضي است.
پی نوشت:
1- معاني الاخبار، ص ۷۹.
2-نهج البلاغه صبحي الصالح، ص ۵۰۶.
3- از همين جا يك نتيجه هم در باره آيه «قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ ...» (آل عمران ۲۶) بدست مي‏ آيد. زيرا يزيد بن معاويه در برابر سر بريده امام حسين به همين آيه استدلال مي كرد كه ملك من از جانب خداست و تو مي خواستي با آنچه خدا به من داده مخالفت كني. در حالي كه اين استدلال صحيح نيست و چنان كه در متن آمده، تنها آن ملكي واجب الاطاعه است كه از جانب خدا باشد و چون ملك يزيد و امثالش نمي تواند واجب الاطاعه باشد، معلوم مي شود از جانب خداوند نيست. تنها آن ملكي از جانب خداست كه واجب الاطاعه باشد مانند ملك انبياء و ائمه، اينجور ملك ها نظير مالكيت هايي است كه از راه شيادي و دغل كاري حاصل مي ‏شود. همان طوري كه رعايت ملك چنين مالكان واجب نيست رعايت ملك چنين ملكان هم لازم نيست.
4-يعني اراده مي‏ كنيم، منت مي ‏گذاريم، قرار مي ‏دهيم، قدرت و تمكين مي ‏دهيم، نشان مي ‏دهيم. ولي بعضي از مفسران شيعه و اهل تسنن گفته‏ اند: مضارع بودن اين كلمات، حكايت از زمان ماضي مي‏ كنند. اما دليلي براي اين سخن خود، نياورده ‏اند. مگر اينكه بگويند: چون موسي و فرعون در زمان گذشته بوده ‏اند. و اللّه اعلم.
آيه 5 و 6 سوره قصص: وارثان زمین


در خواست عضویت جهت دریافت ایمیل
نام:
ایمیل:
montazar.net

نظر سنجی
مایلید در کدام حوزه مطالب بیستری در سایت گذاشته شود؟
معارف مهدویتغرب و مهدویت
وظایف ما در عصر غیبتهنر و فرهنگ مهدویت
montazar.net

سایت های وابسته