تربيت اخلاقي به معناي پرورش ملکات فاضلۀ انساني و تقويت روحية ايماني و ارزش گرايي در شخص منتظر است. او بايد بداند که تنها در پرتو ورع و تقوي و اخلاق الهي ميتواند به امام معصوم(عليهم السلام) خود نزديک شده و در مدار و مسير هدايت قرار گيرد. با توجه به اينکه انسان متقي در درگاه الهي جايگاه ويژه و بلندي دارد و تنها راه قرار گرفتن در مسير عبوديت نيز همين ـ تقواي الهي ـ بيان شده است، و منتظر هم بايد در حد اعلاي عبوديت و بندگي قرار بگيرد، لذا بايد از حيث اخلاقي و رفتاري خود را چنانکه زيبندۀ وليِّ خدا و ارتباط با حضرت حجت(عجل الله تعالي فرجه الشريف) است ساخته و پرداخته نمايد. دوري از اخلاق الهي و پيروي از نفس در اخلاقيات، انسان را از اين مسير دور کرده و در نهايت از صف منتظران حضرتش خارج مي‌سازد. براي تربيت اخلاقي مي‌توان به مراحل ذيل اشاره كرد:
- توجه به اهميت و ارزش اخلاق و محور قرار دادن آن (اخلاق¬گرايي)؛
- پاک نمودن خود از معاصي و ناهنجاري¬هاي اخلاقي (پاکسازي اخلاقي)؛
- آراستن نفس به فضايل اخلاقي و انساني (زيباسازي اخلاقي).

1. اخلاق‌گرايي
اخلاق‌گرايي و توجه به اخلاق از اهميت ويژه‌اي در دين شريف اسلام برخوردار است. اخلاق يكي از اركان سه‌گانه دين اسلام است. اخلاق به اندازه‌اي اهميت دارد و از جايگاه بلندي برخوردار است كه پيامبر اسلام(صلي الله عليه وآله وسلم) اصلي‌ترين هدف خويش را كامل كردن مكارم و خوب‌هاي اخلاق ناميده‌اند:
«عليكم بمكارم الأخلاق فان ربي بعثني بها؛
بر شماست به خوبي‌هاي اخلاق پس به درستي كه پروردگار من مبعوث كرد مرا به آن.»
از اين‌رو اولين قدم در تربيت اخلاقي، تثبيت ارزش و جايگاه اخلاق در دل و جان منتظر است. ابتدا منتظر بايد به اهميت اين مفهوم در مسير انتظار و رسيدن به جايگاه بلند منتظران پي برده، آن را با عمق وجود خويش درک نمايد. به اين نکته توجه داشته باشد که اخلاق¬گرايي و گرايش به اخلاق، آن چنانکه در دين شريف اسلام سفارش شده است، اقتدا به امام(عليه السلام) و ايجاد سنخيت با ايشان، توجه به اهميت تقوا، عفّت و انجام عمل صالح است که انسان را در مسير هدايت نگه داشته، زمينه‌هاي پيوند با امام(عليه السلام) را ايجاد مي‌نمايد. قرار گرفتن در مسير دنيا و هجوم عوامل مختلف شيطاني و دنيايي در طول تاريخ يکي از بهترين گزينه¬هايي بوده که شيطان براي انحراف بشريت استفاده کرده است. توجه به اخلاق و همگام نشدن با شيطان از عوامل نجات انسان، رسيدن به قلّة رفيع انتظار است. بي عفتي، بي ايماني، بي عدالتي و… از جمله اموري است که سراسر دنياي قبل از ظهور را فرا گرفته و بشريت را در گرداب خويش غرق مي‌کند. فقط آنان نجات پيدا مي‌کنند که با الهام از دستورات الهي و معنوي دين اسلام، راه خويش را از ديگران جدا نموده، خود را براي احياي دين در رکاب ناجي دين آماده مي‌سازند.
امام صادق(صلي الله عليه وآله وسلم) مي‌فرمايد:
«من دين الائمة الورع و العفة و الصلاح، و انتظار الفرج بالصبر ؛
از دين ائمه است تقوي، عفّت، صالح بودن و انتظار فرج با صبر و شکيبايي.»
از جمله اخلاقياتي كه منتظر بايد علاوه بر اخلاق‌گرايي شخصي و فردي بدان توجه داشته باشد، «اخلاق اجتماعي» است. اگر اخلاق‌گرايي اجتماعي از درجة اهميت بيشري در دستگاه انتظار برخوردار نباشد، كمتر از آن هم نيست. ايجاد و تأسيس روابط سالم اجتماعي و حفظ و تقويت آن و مقابله و مواجهه با عوامل بر هم زننده روابط اجتماعي و تلاش براي حلّ اختلافات و مناقشات و نيز تقويت و ترويج اخلاق جمعي، نظم‌پذيري اجتماعي، كارگروهي، و ديگر‌گرايي در فرد و ديگران از جمله نكات مهم اخلاق اجتماعي است رعايت اخلاق اجتماعي مي‌تواند مكر دشمنان و نقشه‌هاي شيطاني استعمارگران را از بين ببرد و رضايت خداي متعال، رسول خدا(صلي الله عليه وآله وسلم)، اهل بيت(عليهم السلام) و به ويژه امام زمان(عجل الله تعالي فرجه الشريف) را به همراه داشته باشد.
از جمله آثار اخلاق اجتماعي مي‌توان به موارد ذيل اشاره كرد:
- سربلندي و پيروزي جامعه اسلامي؛
- آسان كردن امور و روابط اجتماعي؛
- مانع نفوذ و حملة دشمنان مي‌شود؛
- استفاده از تمام توان و نيروهاي انساني جامعه؛
- رشد سياسي، اقتصادي و فرهنگي جامعه؛
- پرهيز از گوشه‌گيري و انزوا.

2. پاکسازي اخلاقي
بي ترديد يکي از نکات مهم در مسئلۀ انتظار، اخلاق است؛ چرا که انتظار اساساً در زندگي بشر، زيستن با اميد و تلاش براي فردايي نيکوتر در سايۀ ولايتي الهي و رسيدن به کمال و سعادت مطلق و ابدي است. از ابتداي تاريخ، طهارت و پاکسازي چه به لحاظ فردي و چه به لحاظ اجتماعي مد نظر علما، انديشمندان و بزرگان بوده است. اساسا بشر براي رسيدن به همين منزلت و مقام است که در طول تاريخ با رويکردهاي گوناگون دست به تحول و انتخاب زده است، گو اينکه در بيشتر موارد و شايد بهتر است بگوييم در تمام موارد تا به الان به خاطر موانع فراوان چه از ناحيۀ دنيا طلبان زورگو و چه از طرف نفس خويش موفق به رسيدن به سعادت نشده اما خود را همچنان اميدوار و منتظر براي آن روز موعود نگه داشته است. لذا منتظر بايد موانع اين مسير را از سر راه خود بردارد. يکي از بزرگترين موانع، اخلاق زشت و نکوهيده است که بايد از وجود انسان پاک شود. اخلاقيات زشت و ناپسند، قلب انسان را محل رشد و پرورش گناهان نموده، روح آدمي را تاريک مي‌کند. در اين حالت حتي اگر انسان اهل عبادت ظاهري هم باشد راه به جايي نخواهد برد. اما اگر وجود انسان از اخلاقيات ناپسند و نامطلوب پاکسازي شده و هر آنچه که با رشد و بالندگي انسان سازگار نيست از وجود او خارج شود، آن گاه مي‌تواند براي رسيدن به کمال مطلق؛ يعني گل سرسبد عالم، امام زمان(عجل الله تعالي فرجه الشريف)، بهترين و پاکترين موجود هستي، در انتظاري سبز و خداگونه به سر برد.
«لو لا أن الشياطين يحومون علي قلوب بني آدم لنظروا إلي ملكوت السموات و الأرض ؛
اگر شياطين اطراف دلهاي بني آدم را فرا نگرفته بودند آدميان مي‌توانستند به ملکوت و باطن آسمان‌ها و زمين بنگرند.»
پيراستگي اخلاقي و از بين بردن بدي‌ها و اخلاقيات ناپسند از مهم‌ترين ويژگي‌هاي مؤمن منتظر است. منتظر بايد خود را از کژي‌ها پيراسته و به نيکي‌هاي اخلاقي آراسته نمايد.
«من سره أن يكون من أصحاب القائم، فلينتظر، و ليعمل بالورع و محاسن الأخلاق و هو منتظر… ؛
هر کس دوست مي‌دارد از ياران حضرت قائم(عجل الله تعالي فرجه الشريف) باشد بايد که منتظر باشد و در اين حال به پرهيزکاري و اخلاق نيکو رفتار نمايد، در حالي که منتظر است».
اين مهم در کلمات نوراني و آفتابگون امام عصر(عجل الله تعالي فرجه الشريف) نيز چنين آمده است:
«فليعمل كل امريء منكم بما يقرب به من محبتنا و يتجنب (ليجتنب) ما يدنيه من كراهتنا و سخطنا، فإن أمرنا بغته فجاءة حين لا تنفعه توبه و لا ينجيه من عقابنا ندم علي حوبه ؛
پس هر يک از شما بايد آنچه را که موجب دوستي ما مي‌شود، پيشۀ خود سازد و از آنچه موجب خشم و ناخشنودي ما مي‌گردد دوري گزيند؛ زيرا فرمان ما به يکباره و ناگهاني مي‌رسد و در آن زمان توبه و بازگشت براي کسي سودي ندارد و پشيماني از گناه کسي را از کيفر ما نجات نمي‌بخشد.»
تهذيب نفس و دوري از زشتي‌ها و ناراستي‌ها از آن چنان اهميتي برخوردار است که در توقيع شريف امام(عجل الله تعالي فرجه الشريف) خطاب به شيخ مفيد، يکي از اسباب و يا تنها دليل غيبت و دوري شيعيان و محبان آن حضرت، گناه و اعمال ناشايست شمرده شده است.
«… فما يحسبنا عنهم إلا ما يتصل بنا نكرهه، و لا نؤثره منهم ؛
…پس تنها چيزي که ما را از آنان (شيعيان) پوشيده مي‌دارد، همانا چيزهاي ناخوشايندي است که از ايشان به ما مي‌رسد و خوشايند ما نيست و از آنان انتظار نداريم.»
بايد مورد توجه و دقّت ما باشد که در صورتي مي‌توانيم خود را پيرو امام(عجل الله تعالي فرجه الشريف) بدانيم و در رديف منتظرانش قرار گيريم که در زندگي فردي و اجتماعي خويش راه و روشي را استفاده کنيم که مورد تأييد و سفارش ايشان باشد. بايد با رعايت اخلاق خود را به دست مبارک حضرت سپرده زمينۀ هدايت ايشان را در خود آماده کنيم.
«إنا غير مهملين لمراعاتكم و لا ناسين لذكركم ولو لا ذلك لنزل بكم اللأواء و اصطلمكم الأعداء. فاتقوالله جل جلاله و ظاهرونا علي انتياشكم من فتنة قد آنافت عليكم ؛
همانا ما در رعايت شما سهل انگاري نداريم و از ياد شما غافل نيستيم و گرنه سختي و بلا برشما فرود مي‌آمد و دشمنان شما را از ريشه مي‌کندند. پس، از معصيت خداوند جلّ جلاله بپرهيزيد و به ما کمک کنيد تا شما را نجات بخشيم.»
ما بايد فکر کنيم و ببينيم که اين همه گرفتاري‌هاي داخلي و خارجي، براي چه پيش مي‌آيد و چه کرده‌ايم که به اين همه بلاها، مبتلا مي‌شويم و مي‏بايست در رفع اين گونه ابتلائات چه کنيم؟ به اين فكر کنيم که ماچه کرده‌ايم که بي سرپرست مانده‌ايم؟ علّت اين است که ما خودمان را اصلاح نکرده‌ايم و نمي‌کنيم و نخواهيم کرد و حاضر نيستيم خودمان را اصلاح کنيم. به يقين اگر ما خودمان را اصلاح مي‌کرديم، به اين بلاها مبتلا نمي‌شديم». ازدردهاي شيعان و درمانشان در سخنان آسماني رسول گرامي اسلام(صلي الله عليه وآله وسلم) چنين آمده است:
«ألا أخبركم بدائكم و دوائكم؟ دائكم الذنوب و دوائكم الإستغفار ؛
آيا شما را خبر دهم به دردها و درمان‌هايتان، امراض و دردهايتان از گناهان است و درمانتان استغفار مي‌باشد».
بنابراين تا رابطۀ ما با ولي امر امام زمان(عجل الله تعالي فرجه الشريف) تقويت نشود، کارما درست نخواهد شد. قوت رابطۀ ما با وليِّ امر(عجل الله تعالي فرجه الشريف) هم در اصلاح نفس است. آيا واقعا تا خودمان را اصلاح نکنيم کار درست مي‌شود».
پاکسازي اخلاقي نسل منتظر را مي¬توان از طريق راه¬کارهاي زير پي¬گيري کرد:
- توجه به نارضايتي امام زمان(عجل الله تعالي فرجه الشريف) از گناهکاران؛
- توجه به مبارزه جدي و اساسي امام(عجل الله تعالي فرجه الشريف) با گناه و زمينه¬هاي انحراف در دوران ظهور؛
- توجه به اين نکته که بزرگترين مانع براي رسيدن به امام عصر(عجل الله تعالي فرجه الشريف) گناه است؛
- دانستن اين معنا که گناه و زمينه¬هاي آن مي¬تواند در تأخير فرج و گشايش تأثير داشته باشد؛
- توجه به اين که پاکي و پاکدامني محبت حضرت مهدي(عجل الله تعالي فرجه الشريف) را در دل ما و محبت ما را در دل حضرت زياد مي‎كند.

3. زيبا‌سازي اخلاقي
زيبا‌سازي اخلاقي، بدين معناست که انسان پس از آنکه درون خود را از ناراستي¬ها و زشتي¬ها پاک کرد، شروع به آراستن وجود خود با انواع فضايل و نيکي¬ها کند. از آنجا که انسان بر اساس فطرت پاک و الهي خويش که در بدو تولد از طرف خداي متعال در وجودش قرار د اده شده است زيبايي را دوست دارد و در جهت به دست آوردن آن تلاش فراوان مي¬نمايد ـ اگر چه در بسياري موارد در تشخيص و انتخاب مصداق آن دچار خطا مي‏شود ـ از اين رو تحمل کجي‌ها و اخلاقيات ناپسند را نداشته و همواره در راه پاکسازي خود تلاش کرده است. البته عده¬اي از انسان¬ها به خاطر تشخيص اشتباه و عده¬اي ديگر به خاطر منافع دنيايي در اين مسير به خطا رفته و در گلوگاه خطر قرار گرفته¬اند. اما مشتريان بازار انتظار که خود را براي رسيدن به هدفي والا و آراستن به زيباترين اخلاقيات آماده مي‌کنند مي‏بايست غير از اين عمل کرده و انديشه‏شان بالاتر از اين باشد.
راه سبز انتظار، راهي است زيبا که مبدأ و مقصدش زيبا است و انسان بايد در وجود خود زيباسازي اخلاقي و رفتاري را نهادينه نمايد تا بتواند در رديف منتظران دولت يار قرار گيرد. منتظر بايد براي زيباسازي اخلاقي ابتدا درون خود را از بدي¬ها و ناراستي¬ها پاک کرده و بهترين اخلاقيات الهي را جايگزين کند؛ پس از آن تلاش کند تا خوبي¬ها را در درون خويش ثابت کرده، روح و فطرت خود را الهي نمايد. انسان، چشم انتظار مظهر زيبايي¬ها و نيکي¬ها و پيرو امام هدايت و پاکي¬ها است. پس بايد در حد توان، خود را به او نزديک کند و با آراستن درون به فضايل اخلاقي، عشق و ارادت و دوستي خود را نشان دهد. در واقع معناي اصل و دقيق «انتظار»، خود را مجهز کردن به سلاح تقوا و دين مداري است تا با آمادگي تمام عصر ظهور را درک کرده و در آن مسير قرار گيريم.

4. دائمي‌سازي اخلاق
در اين مرحله، منتظر قدم در جاده ثبات و پايداري اخلاقي مي¬گذارد و هر آنچه که در مکتب مهدوي ياد گرفته، در وجود خود نهادينه مي¬كند و مي‌شود منتظر صالح. دائمي‌سازي اخلاق‌؛ يعني او يک انسان اخلاقي و معنوي مي¬شود و رنگ و بوي مهدوي به خود مي¬گيرد و سعي مي¬کند بر رفتارهاي اخلاقي مداومت ورزد و راه را بر پليدي¬ها ببندد.
براي رسيدن به چنين مرتبه¬اي، نسل منتظر بايد به دانش و آگاهي¬هاي خود عمل کند و مجهولات را نيز با پرسش¬گري براي خود به دانش تبديل کرده در پايداري اخلاقي خود به کار بندد، خير دنيا و آخرت را براي همگان از خداوند متعال طلب کند، قلب خود را از کينه و دشمني پاک کند تا بتواند بذر محبت امام زمان(عجل الله تعالي فرجه الشريف) را در دل خود نشانده اخلاق مهدوي و سيره انتظار را در وجود خود دائمي سازد.
در اين مرحله، منتظر به حدي مي¬رسد که به غير خدا تکيه نمي¬کند و جز به او اميد نمي¬بندد و چنان مراقب سرزمين قلبش است که اين کالاي با ارزش را به ارزني در راه شهوت و غفلت نمي¬فروشد زيرا ارائه دهنده چنين کالايي، دشمن نسل منتظر است و اين معامله¬ براي او سراسر سود است و براي نسل منتظر بهره‏اي جز ضرر دنيوي و اخروي نخواهد داشت. پس بايد:
- به طور مستمر و دائمي بر ترك گناه مواظبت كرد؛
- اعمال نيك و رفتار دين را به صورت دائمي انجام داد و در وجود خود نهادينه كرد؛
- از اختلافات و نابسماني‌هاي فردي و اجتماعي پرهيز كرد؛
- مشكلات و گناهان روحي را شناخت و در رفع آن تلاش كرد؛
- رفتار خود را بر مباني قرآني و ديني استوار كرد.

5. پاک‌زيستي
در اينجا او مسير زندگي و تلاش خود را پيدا مي¬کند و رفتارها و گفتارهاي خود را بر اساس صلاح، تقوي، ورع و… سامان مي¬بخشد و گام در حيات طيبه و الهي مي¬نهد. اين مرحله، مرحله عرفان و تربيت نفس به شکلي است که، تمام ابعاد زندگي فردي و اجتماعي انسان را خدامحوري فرا مي-گيرد. پاک‌زيستي در زندگي انسان به عنوان وظيفه¬اي ترک نشدني شکل گرفته، جايگاه ويژه خود را پيدا مي¬کند. در اين مرحله منتظر با توجه به اينکه امام خويش را موجود مي¬داند و او را مَظهر ((هُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ)) ، ((هُوَ السَّمِيعُ البَصِيرُ)) و ((هُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ)) مي¬داند، همواره خود را در محضر ايشان مي¬بيند؛ همان گونه که خود را در محضر خداي متعال مي‌داند و سعي مي¬کند طوري رفتار نمايد که دستورات ديني خود را رعايت کرده و اخلاق و تربيت ديني را در وجود خود نهادينه ساخته، پاک‌زيستي را در تمام ابعاد زندگي پيشۀ خود قرار دهد و پاک و مطهّر در انتظاري که سيرۀ خود قرار داده قلب خود را نوراني کند تا به نقطۀ مطلوب برسد . براي پاك‌زيستي بايد:
- اهل‌بيت(عليهم السلام) را الگوي رفتاري خويش قرار داد؛
- از توجه به غير خدا پرهيز كرد؛
- زمينه‌هاي گناه را در زندگي فردي و اجتماعي خود از بين برد؛
- زيبايي‌هاي رفتار و اخلاق ديني را در خود نهادينه كرد؛
- روح و جان خود را با توسل به ائمه(عليهم السلام) صيقل داد.

علی اصغر کیانی