مقصود از نیابت عامه این است که امام (ع) ضابطه ای کلّی به دست می دهد تا در هر عصر ، فرد شاخصی که آن ضابطه از همه جهات و در همۀ ابعاد بر او صدق می کند نایب امام شناخته شود و در جامعه ، نماینده او گردد .
بنابراین کسانی که در دورۀ غیبت صغرا نیاب داشتند و با اسم و رسم معرفی شده بودند « نایب خاص » نامیده می شوند . بر اساس روایات واردۀ در این باب ، مقام نیابت عامه به وسیلۀ خود امامان علیهم السلام به ویژه حضرت حجّت علیه السلام به فقیه جامع شرایط تفویض شده است ، که از آن جمله می توان به این دو روایت اشاره کرد:
1-عمر بن حنظله از امام صادق (ع) سؤال می کند که اگر در مشکلات و منازعاتی که معمولاً برای آنها به حاکم یا به قضات منصوب از طرف حاکم مراجعه می کنند ، بین دو نفر شیعه رخ داد چه کنند؟ آیا می توانند به حاکم وقت و یا قضاوت منصوب از طرف آنان مراجعه نمایند و مشکلشان را حل نمایند ؟
حضرت در پاسخ فرمود: مراجعه به آنها حرام است ، زیرا رجوع به آنها رجوع به طاغوت است و خدای سبحان مراجعه به طاغوت را نهی کرده است .
او دوباره سؤال کرد: پس چه کنند ، زیرا در صورت عدم مراجعه ، حقشان ضایع می شود؟
حضرت با ذکر معیارهایی علمای واجد شرایط را برای آنها معرفی کرده ، می فرماید: «ینظران إلی من کان منکم ممّن قد روی حدیثنا ونظر فی حلالنا و حرامنا و عرف أحکامنا فلیرضوا به حکماً فإنّی قد جعلته علیکم حاکماً ،فإذا حکم بحکمنا فلم یقبله منه فإنّما استخفّ بحکم الله و علینا ردّ ، والرّاد علینا الرّآد علی الله و هو علی حدّ الشرک بالله ...» ؛ «در بین خودتان از فقهای شیعه کسی را انتخاب کنید که حدیث مارا روایت کرده و در حلال و حرام ما نظر نموده و احکام ما را شناخته است و مشکل خود را از طریق او حل نمایید ، زیرا آنان از طرف من منصوبند و من نیز آنها را بر شما حاکم قرار دادم . اگر پس از مراجعه به آنان و بیان حکم ، طرفین دعوا حکم را نپذیرند ما را ردّ کرده اند و حکم خدا را سبک شمرده اند ، و ردّ بر ما در حقیقت ردّ بر خداست و چنین شخصی در حدّ مشرک به خدا خوهد بود» .
2-اسحاق بن یعقوب بعد از طرح مسائلی از حضرت مهدی (ع) جواب آنها را طلب می کند . امام در توقیعی که در ذیل آن نامه به وسیلۀ نایب دوم خود محمّد بن عثمان عَمری می فرستد ، از جمله مسائلی که در آن اشاره کرده اینکه: « ... أمّا الحوادث الواقعه فارجعوا فیها إلی رواه حدیثنا فإنّهم حجّتی علیکم ...» ؛ « امّا در حوادثی که پیش می آید به راویان حدیث ما مراجعه کنید . زیرا آنان حجّت من بر شمایند...» .