مارکسیست ها تاریخ را جزئی از طبیعت و در نتیجه محکوم به سر نوشت طبیعت می دانند . مرحوم شهید مطهری رحمه الله دیدگاه مارکسیست ها را در زمینه تکامل تاریخ چنین ترسیم می کند : « تاریخ یک جریان دائم ویک ارتباط میان انسان و طبیعت انسان و اجتماع ویک صف ارایی وجدال دائم میان گروه های در حال رشد انسانی وگروه های در حال زوال انسانی است که در نهایت امر یک جریان تند و انقلابی به سود نیرهای در حال رشد پایان می یابد ،و بالاخره یک تکاپوی اضداد است که همواره هر حادث به ضد خودش و او به ضد ضد تبدیل می گردد وتکامل رخ می دهد .

اساس زندگی بشر وموتور به حرکت در آورنده تاریخ او کار تولیدی است ... .

نزاع وکشمکش میان دو گروه که یکی جامد الفکر و وابسته به گذشته ودیگری روشنفکر ووابسته به آینده است ... سخت در می گیرد و شدت می یابد تا به اوج خود که نقطه انفجار است می رسد و جامعه با یک گام انقلابی به صورت دگرگونی نظام کهن و برقراری نظام جدید وبه صورت پیروزی نیروهای نو وشکست کامل نیروهای کهنه تبدیل به ضد خود می گردد ومرحله ای از تاریخ آغاز می شود .

این مرحله از تاریخ نیز به نوبه خود سرنوشتی مشابه با مرحله قبلی دارد ... این مرحله نیز جای خود را به ضد ونفی کننده خود می دهد ومرحله جدیدتری آغاز می گردد وهمین طور تاریخ –مانندخود طبیعت- همواره از میان اضداد عبور می کند .

این طرز تفکر درباره طبیعت وتاریخ ، تفکر دیالکتیکی نامیده می شود وچون در مورد تاریخ همه ارزش های اجتماعی را در طول تاریخ تابع و وابسته به ابزار تولید می داند ما این طرز تفکر واین بینش را در مورد تاریخ « بینش ابزاری » می نامیم .

و مقصودمان از بینش ابزاری طرز تفکر خاص درباره تحولات تاریخی است که از آن به مادیت تاریخی (ماتریالیسم تاریخی) تعبیر می شود ...» .

پاسخ : توجیه تکاسل تاریخ با شیوه ابزاری و دیالکتیکی اشکالاتی دارد که به برخی از آنها اشاره می کنیم :

1-تکامل را با ابزار تولید نمی توان توجیه کرد ، زیرا تکامل ابزار تولید به نوبه خود معلول حس فطری کمال جویی وتنوع طلبی وگسترش خواهی و ناشی از ابتکار انسان است .
2-نظریه ابزاری که تمام نهضت های مذهبی و اخلاقی وانسانی تاریخ را توجیه طبقاتی می کند؛
نوعی قلب وتحریف معنوی تاریخ واهانت به مقام انسانیت تلقی می شود .
3-واقعیات تاریخی ، پوچی این نظیه را روشن می کند ، زیرا در یک قرن گذشته کشورهایی به سوسیالیسم گرویدند که مرحله کاپیتالیسم را طی نکرده بودند .وبرعکس کشورهایی که کاپیتالیسم را به اوج خود رسانده اند در همان مرحله باقی مانده اند ،پس جبری در کار نیست .
4-نظریه ابزاری ودیالکتیک ، ایجاد نابسامانی ها وتخریب ها به منظور ایجاد بن بست و بحران را تجویز می کند که این امر نامشروع است
. 5-طبق نظریه ابزاری ، سیر تکاملی تاریخ جبری و لا یتخلف است ، یعنی هر جامعه در هر مرحله تاریخی لزوما نسبت به مرحخله قبل از خود کامل تر است ، در حالی که این نظر باطل است ،زیرا نظر به اینکه عامل اصلی این حرکت انسان است و انسان موحود مختار و آزاد و انتخاب گر است ، تاریخه در حرکت خود نوسانات دارد ، گاهی جاو می رود وگاهی به عقب بر می گردد و ... تاریخ تمدن های بشری جز یک سلسله تعلیم وسپس انحطاط هاو انقراض ها نیست .
6- سیر تکاملی بشریت به سوی آزادی از اسارت طبیعت مادی وبه سوی هدفی و مسلکی بودن و حکومت و اصالت بیشتر از ایمان و ایدئولوژی بوده و هست .

سید محمد صدر رخمه الله می گوید : « ... حرکت دائما به سوی تکامل نیست ،بلکه گاهی حرکت به سقوط ونقض است همانند تحول آهن به خاک در نتیجه ارتباط آن با رطوبت ... وگاهی نیز این حرکت به هیچ نتیجه ای منجر نمی شود ، مثل باقی ماندن بعضی از جوامع اولیه که تاکنون هیچ نوع پیشرفتی نداشته اند ... » .