راهبردهاي فرهنگي مهدويت براي جامعه و دولت زمينه ساز، بر اساس مدل SWOT
بخش اول
چكيده
مهدويت همواره به عنوان رمز حيات و هويت شيعه در قرون و اعـصار مطـرح بوده است . جامعه و دولت منتظر، با زنده نگه داشتن شعله ی انتظار مصلحانه ی فرج، بايد الگويي مناسب براي اقوام و ملل سرگردان دنيا ارائه دهد كه امـروزه از آن به عنوان دكترين مهدويت ياد مي شود.
در تحقيق حاضر تلاش شده است راهبردهاي فرهنگي مهدويت براي جامعه و دولت زمينه ساز بر اساس مدل SWOT (قـوت، ضـعف، فرصـت، تهديـد) ارائـه گردد. بدين منظور، نخست، مختصات فرهنگي جامعه مهدوي از ديدگاه آيـات و روايات (جامعة پس از ظهور) بيان شـده اسـت. سـپس قـوت هـا، ضـعف هـا، فرصت ها و تهديدهاي فرهنگي مهدويت در سطح جامعه ی شيعي ايران از ديدگاه تيم تحقيق، شناسايي شـده و بـا تجزيـه و تحليـل محـيط داخلـي و خـارجي، وضعيت فعلي فرهنگ مهدوي در سطح كشور تبيين گرديـده اسـت. در ادامـه، راهبردهاي كلان پيشنهادي فرهنگ مهدوي در چهار حـوزه (راهبردهـاي SO،ST ،WO ،WT) براي رسـيدن بـه جامعـه منتظـر مطلـوب ارائـه شـده اسـت .
راهبردهاي ارائه شده بر اساس ميانگين ميزان جذابيت آن ها رتبه بندي و از 25 راهبرد ارائه شده، تعداد 16 راهبرد داراي رتبـه ی بـالاتر از ميـانگين، بـه عنـوان راهبردهاي برتر انتخاب گرديده اند.

مقدمه
جامعه و دولت منتظر به عنوان زمينه ساز ظهور و الگوي سـاير ملـل مـسلمان، بايـد بـر پايـه دكترين مهدويت، براي رسيدن جامعه بشري به وضعيت مطلوب، راهبردهاي اصولي ارائه نمايد و زمينه ظهور امام عصر را فراهم نمايد.
در تحقيق حاضر بر اساس آموخته هاي درس دكترين مهدويت مقطع دكتري در دانشگاه عالي دفاع ملي از محضر استاد گران قدر حجت الاسلام والمـسلمين سيدمـسعود پورسـيدآقايي، تـلاش شده است برخي از راهبردهاي فرهنگ مهدوي براي جامعه و دولت زمينه سـاز بـر اسـاس مـدل SWOT (قوت، ضعف، فرصت، تهديد) از ديدگاه نويسندگان مقاله ارائـه گـردد . پـيش از ورود بـه بحث، گفتني است مهم ترين شاخص هاي فرهنگي جامعه منتظر پيش از ظهور، بر اساس آيـات و روايات احصا شده است و قوت ها، ضـعف هـا ، فرصـت هـا و تهديـدهاي موجـود در جامعـه و نيـز راهبردهاي ارائه شده در اين تحقيق بر اساس يافته ها و نظرات تيم مجري تحقيـق بـوده اسـت .
افزون بر اين، ارزشگذاري و تعيين ميزان ضريب اهميت قوت ها، ضعف ها، فرصت ها، تهديـدها و راهبردهاي ارائه شده بر اساس نظرسنجي از جامعه محدودي از محققان اين حوزه بوده است.

بيان مسأله
نظام اسلامي حاكم بر ايران كه ثمره ی انقلاب اسلامي است از همان روزهاي نخستين پيروزي انقلاب تلاش كرده است با اجراي قوانين اسلامي و تبليغ باورهاي مـذهبي، روح ديـنداري را در مردم زنده نگاه دارد و جان تازه اي به آن ببخشد.
هدفي كه در كلام و رفتار دست اندركاران فرهنگي و سياسي و اجتماعي جامعـه در ايـن چنـد سال بر آن تأكيد شده، انديشه ی مهدوي است. اين انديشه به عنوان راهنماي عمل برگزيـده شـده است تا اهداف متعالي نظام مقدس جمهوري اسـلامي جامـه واقعيـت بـه تـن پوشـد و در واقـع جامعه اي هم تراز و هم شأن با جامعه اي كه مورد نظر رسول الله و ائمه اطهار بوده اسـت، برپا شود؛ جامعه اي كه زمينه ساز ظهور وليعصر باشد.
در اين تحقيق مي كوشيم ابتدا برخي شاخص هاي عمده ی حاكم بر جامعه ی مهدوي پس از ظهـور را بر مبناي آيات و روايات اهل بيت: تعيين نماييم، سپس وضعيت فعلي فرهنگي را در جامعه ی امروز ايران اسلامي مشخص نماييم و در مرحله ی بعد، راهبردهاي كلان براي گذر از جامعه ی امـروز و رسيدن به جامعه مهدوي مطلوب ارائه دهيم. با تـلاش بـراي تـدوين راهبـرد فرهنگـي انتظـار مي توان زمينه ی ايجاد تحول و دگرگوني اجتماعي براي فراهم آوردن جامعه ی منتظر آرمـاني را مهيـا كرد.

اهميت تحقيق
دين به عنوان منشور هدايت تشريعى انسان در مسير فطرت، آميزه اى از تكاليف تجزيه ناپـذير فردى و اجتماعى در عرصه هاى مختلف زندگى است و به عنوان جرياني سـيال و پويـا هـيچ گـاه فصلى و زمانى نبوده و توقف ناپذير است. بنابراين، عصر غيبـت، دوران افـول و توقـف تكـاليف و مسئوليت هاي انسان ديندار نيست، بلكه همانند دوران حضور امام بايد هم فرد بر مبناى دين تربيت شود و هم جامعه بر اساس آمـوزه هـاى دينـى اداره گـردد و ايـن هـدف جـز بـا تـشكيل حكومت هاى هم جهت با حكومت معصوم ممكن نيست.
به اعتراف صاحبان انديشه و خرد، در روزگار كنونى رشد يك سوية تكنولوژى مبتنى بـر عقـل ابزارى از يك سو و مغفول ماندن حقيقت انسان كه غايت خلقت است از سوى ديگر، سر از كـوير هستی سوز اومانيسم و توالى طبيعى آن، يعنى ليبراليسم، سكولاريـسم و مـدرنيزم درآورده و ايـن جريان خطرناك، بشر را اسير بحران هويت نموده اسـت، بـه گونـه اى كـه متفكـران واقـع نگـر و حقيقت گراى دنياى امروز تنها راه نجات بشر را بازگشت به مقوله هـاى معنـوى و روى آوردن بـه آسمان مى دانند. در چنين شرايطى انتظار در شكل منطقى، سازنده و پويا، نويددهندة تجديد حيات معنوى بشر و پيام آور بازگشت به خويـشتن ملكـوتى اسـت. ايـن تجديـد حيـات معنـوي بـشر و مهندسي فرهنگي بايد در جهت حركت به سوي جامعه اي باشد كـه بـه لحـاظ انديـشه، سـاختار، راهبرد و كارگزاران ، نمونه ی آرماني جامعه ی منتظر به شمار رود و بيشترين شباهت را با جامعه نبوي و علوي داشته باشد؛ جامعه منتظري كه شاخصه هاي آن با كنـدوكاو در آيـات و روايـات حاصـل مي شود. برپا ساختن چنين جامعه اي شايسته و بايسته ی نظامي است كه موجوديت خود را در پيونـد با اسلام تعريف مي كند.
اين انتظار، مردم منتظر و جامعه منتظر چه ويژگي هايي دارند و چه ويژگـي هـايي بايـد داشـته باشند؟ فاصله ميان اين هست و بايد را چگونه مي توان طي نمود؟ راهبرد سياست گذاران فرهنگي ما چه بايد باشد؟ در اين پژوهش مي كوشيم در حد توان و امكانات خويش براي اين پرسـش هـا، پاسخي بيابيم.

اهداف و پرسش هاي تحقيق
هدف تحقيق حاضر ارائه راهبردهاي فرهنگي مهدويت بـراي جامعـه و دولـت منتظـر اسـت.
پرسش هاي اين تحقيق عبارتند از:
1. مختصات فرهنگي جامعه مهدوي پس از ظهور، بر اساس آيات و روايات اسلامي كدامند؟
2. محيط داخلي كشور و فرصت ها و تهديدهاي محيط خارجي كشور در زمينـه مهـدويت چـه نقاط قوت و ضعفي دارند؟
3. وضعيت فرهنگي مهدويت در سطح جامعه و دولت در چه سطحي قرار دارد؟
4. راهبردهاي فرهنگي مؤثر مهدويت براي جامعه و دولت منتظر كدامند؟

روش تحقيق
روش تحقيق برگزيده شده براي اين پژوهش تلفيقي است؛ شيوه اي كه در آن روش هاي كمي و كيفي تركيب شده انـد. ويژگـي هـاي جامعـه منتظـر و شاخـصه هـا ي جامعـه كنـوني بـا روش كتابخانه اي ـ اسنادي جمع آوري شده اند، اما براي مشخص كردن وضعيت جامعه كنوني در مدل SWOT از ميانگين ضرايبي كه افراد صاحب نظر به هر يك از شاخص ها داده انـد، اسـتفاده شـده است.
مراحل انجام كار و ساماندهي بخش هاي مختلف تحقيق عبارتند از:
بخش اول. تبيين مختصات فرهنگي جامعه مهدوي بر اساس آيات و روايات اسلامي.
بخش دوم. شناسايي قوتها، ضعف ها، فرصت ها و تهديـدهاي فرهنگـي مهـدويت در سـطح جامعه و دولت ايران اسلامي.
بخش سوم. مشخص نمودن وضعيت فعلي فرهنگـي مهـدويت در سـطح كـشور: بـا تـشكيل ماتريس هاي كمي ارزيابي عوامل اصلي خارجي (فرصت ها و تهديدها) و عوامل داخلي (قوت هـا و ضعف ها)، مشخص كردن وزن و ضـريب اهميـت هـر عامـل، جمـع نمـرات مـوزون هـر عامـل (حاصل ضرب وزن هر عامل در ضريب اهميت آن ) و در نهايت امتياز موزون كل جامعه را در هـر دو محيط با جمع كردن نمره هاي آزمون عوامل به دست مي آوريم. برآيند نمرات مـوزون حاصـله در دو محيط خارجي و داخلي وضعيت فعلي فرهنگي مهدويت كشور را مشخص مي سازد.
بخش چهارم . ارائه راهبردهاي كلان پيشنهادي فرهنگي مهدويت در چهار حوزه (راهبردهـاي SO ،ST ،WO ،WT) پس از شناسايي عوامل خارجي (فرصت هـا و تهديـدها ) و عوامـل داخلـي (قوت ها و ضعف ها) و پس از معين شدن رويكـرد و جهـت حركـت راهبـرد جامعـه، راهبردهـاي پيشنهادي فرهنگي مهدويت را براي تبديل جامعه ايران اسلامي به جامعه مطلوب منتظر پـس از ظهور كه شاخص هاي آن احصا مي شود ارائه مي نماييم.
بخش پنجم . رتبه بندي راهبردهاي پيشنهادي بر اساس ميانگين ميزان جذابيت هـر راهبـرد و گزينش راهبردهاي منتخب.

ادبيات و پيشينه تحقيق
تا كنون بيشتر فعاليت هاي انجام شده در اين زمينه، كلامي و اعتقادي بوده و به نگرش هـاي راهبردي كمتر توجه شده است. دانشگاه ها و مراكز عالي كشور به ويژه دانشگاه عالي دفاع ملـي، به طور محدود در چند سال اخير به اين موضوع پرداخته و تحقيقاتي در اين زمينه صـورت گرفتـه است. از جمله در مقاله اي با عنوان «الگوي راهبـردي ـ فرهنگي انتظار بـراي دولـت زمينـه سـاز ظهور» به پرسش دربارة انتخاب الگو براي تدوين راهبرد فرهنگي پرداخته شده آمده است:
تدوين راهبرد فرهنگي در هر نظام سياسي، ملاك تصميم گيري هاي رفتاري و پيـاده سـازي آن است، اما چگونه مي توان اين تحـولات و تغييـرات محيطـي و هنجـاري را در مطالبـات فرهنگي و با چه معيارهايي شناسايي و جست وجو كرد؟ ... الگوي ارائه شده در اين مقاله به مكتب راهبرد فرهنگي و مكتب فرهنگي وابسته است و مكتـب فرهنگـي نيـز وامدار تلقي صحيحي از معناي فرهنگ، ساز و كار پيدايش و گسترش ارزش ها، تعامل فرهنگ با عوامـل هم عرض خود در جامعه، اهداف ايدئولوژيك و امثال آن مي باشد. (راعي، صدرا: 1389)
مقالة ديگر با نام «مهندسي فرهنگي و زمينه سازي ظهور» است. روش تحقيق برگزيـده شـده در اين پژوهش مطالعه تطبيقي بين مقوله هاي مهندسي فرهنگي و زمينه سازي ظهور بوده و طي آن، اطلاعات حاصله به طريق كيفي مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته است. بر اساس مدل ارائـه شده در اين مقاله، زمينه سازي ظهور در چهار مرحلة مهندسي فرهنگي كشور، مهندسي فرهنگـي شبكه زمينه ساز، مهندسي فرهنگي جهان اسلام و مهندسي فرهنگي جهان صـورت مـي پـذيرد و مهندسي فرهنگي كشور، خود شامل پنج مرحلة مهندسي فرهنگي نظام تربيتي (تزكيه)، مهندسي فرهنگي نظام آموزشي (تعليم و تعلم) ، مهندسي فرهنگي نظام توليد دانش و فـن آوري، مهندسـي فرهنگي سازمان ها و نهادهـا و در نهايـت مهندسـي فرهنگـي نظـام هـا ي فرهنگـي، اقتـصادي، اجتماعي و سياسي است. (اديب، مختاريانپور، 1389)
از جمله تفاوت هاي عمده تحقيق حاضر با تحقيق هاي صورت گرفته، عبارتند از:
الف) تلاش شده است مختصات فرهنگي جامعه مهدوي پـس از ظهـور ، براسـاس آيـات و روايت اسلامي احصا گردد.
ب) در تحقيق حاضر، وضعيت فعلي فرهنگي مهدويت سنجيده شده كـه در سـاير تحقيـق هـا كمتر به آن پرداخته شده است.
ج) راهبردهاي اساسي و كاربردي كه منطبق بر شرايط حاضر جامعـه بـوده و اثردهـي بـالايي در تحصيل مقصود و رسيدن جامعه به سطح جامعه منتظـر مطلـوب دارنـد اسـتخراج و پيـشنهاد داده شده اند.

ادامه دارد . . .