جریان ‌های انحرافی _ که از همان آغاز اسلام بروز یافته بودند _ در دوران امام هادی و امام عسکری(ع) نیز حضوری گسترده و تأثیرگذار داشتند. جریان‌ هایی نظیر غالیان، واقفیه، متصوفه، اشاعره، معتزله، جبریه، مفوضه از این دسته ‌اند.
با سیر در اسناد تاریخی، روایی و رجالی می ‌توان چگونگی برخورد این دو امام بزرگوار را با این جریان ‌ها مورد پژوهش قرار داد؛ از جمله گفت‌ وگو و مناظره با سران این جریان‌ ها، تربیت شاگردان متخصص، نامه‌ نگاری با شیعیان، رد شبهات مخالفان و تبیین اندیشۀ صحیح، تقویت عناصر مهم شیعه در برابر مخالفان، تعلیم زیارت امامان، تقویت نهاد وکالت و اعلام بیزاری از جریان ‌های انحرافی را می‌ توان برشمرد.
مقدمه
ظهور اسلام همراه است با پیدایش جریان ‌ها و گروه ‌های مخالف و منحرف، این جریان‌ ها مورد توجه آیات مختلف قرآن و احادیث نبوی قرار گرفته است، جریان ‌هایی که در طول حیات امامان شیعه نیز ادامه داشتند. اوج این جریان ‌ها در عصر صادقین (ع) بود و تا عصر غیبت ادامه یافت و بخش بزرگی از برنامه‌ های ائمه را به خود مشغول ساخت. بخشی از این جریان‌ ها در پوشش دوستان افراطی بروز یافتند همانند جریان غلو که خطر آن گاهی از خطر جریان شرک و دشمن بیرونی نیز بیشتر بود؛ چرا که سران آن با انتساب خود به ائمه و اظهار دوستی، اعتماد افراد ضعیف شیعه را جلب و آن ‌ها را از مسیر ایمان حقیقی خارج می ‌ساختند و نتیجۀ آن جلوه ‌ای زشت و ناپسند از باورها و رفتارهای دینی در نگاه مخالفین شیعه بود.
مقالۀ حاضر به دنبال شناسایی تقابل امام هادی و امام عسکری (ع) با جریان ‌های انحرافی آن عصر است. اهمیت این پژوهش از آن ‌جاست که شیعه در یک موقعیت حساس تاریخی و در آستانۀ ورود به دورانی است که دیگر امام خود را نمی ‌بیند و با او ارتباط ندارد و معلوم نیست این زمان تا کی ادامه خواهد داشت. این دو امام علاوه بر آماده ‌سازی شیعه برای ورود به این دوران، در کنار تمام حصرها و دشمنی ‌های حکومت عباسی، از حضور جریان‌ های انحرافی نیز رنج می‌ بردند. در این مقاله سعی بر آن است ضمن بیان بعضی جریان‌ های انحرافی این دوره، به نحوۀ تقابل این دو امام با آن ‌ها اشاره شود.
بازتبیین مفاهیم کلیدی
شیعه دارای معانی لغوی و اصطلاحی است. در لغت به معنای پخش شدن و گسترش یافتن است. تشیع الشیب یعنی پیری در او پخش شد و گسترش یافت. شیعه فرقه یا گروهی که امری یگانه داشته باشند و جمع آن اشیاع است. [1] شیعه در زبان عربی سدۀ نخست هجری، در کاربرد مطلق آن به معنای گروهی از مردم [2] و در صورت اضافه شدن، به معنای یاران و پیروان [3] بوده است [4] و در اصطلاح به پیروان حضرت علی(ع) و خاندانش و کسانی که معتقد به جانشینی بلافصل آن حضرت بعد از رسول خدا (ص) باشند، گفته می‌ شود.[5]
غلو در لغت به معنای افراط، ارتفاع، بالا بردن از حد و تجاوز از حد و مرز است و چیزی را که قیمت آن از حد معمول بالاتر باشد غال می ‌گویند و در جایی به کار می ‌رود که تجاوز از حد همراه با افراط باشد [7] و مقابل آن تقصیر است. [8] در اصطلاح علمای شیعه، غالی به کسانی اطلاق می ‌شود که دربارۀ رسول خدا(ص) و امامان خود راه غلو و افراط را پیموده و آنان را از حدود و مقام حقیقی خود خارج ساخته و به مرحلۀ خدایی رسانیده‌ اند. [9]
شیخ مفید غالیان را از تظاهر کنندگان به اسلام می‌ داند که به حضرت امیر(ع) و امامان دیگر(علیهم السلام) نسبت خدایی می ‌دادند و آنان را در فضیلت چنان می ‌ستودند که از مرز اعتدال فراتر می ‌رفتند. [10]
وضعیت شیعه در این دوره
آغاز این دوره با خلافت معتصم (218 تا 227) هشتمین خلیفۀ عباسی همراه است.[11] امام هادی(ع) در سال 220 ق به امامت رسید، به ‌رغم سن کم امام، باتوجه به تجربۀ امامت امام جواد(ع) به جز عده‌ ای اندک، همۀ شیعیان به امامت حضرت گردن نهادند. این عدۀ کم برای مدتی کوتاه به امامت موسی بن محمد معروف به موسی مبرقع گرویدند و پس از مدتی بازگشتند. [12] همچنین این دوره هم زمان است با دوران حکومت متوکل عباسی (232 تا 247 ق) که خفقان شدیدی علیه شیعیان وجود دارد. [13] متوکل با حمایت از اهل حدیث به سرکوب معتزله و شیعه پرداخت و راویان عامه را به پذیرش شعارهای ضد شیعی ترغیب می‌کرد. پیش از این، سیاست خلفا دفاع از معتزله در برابر اهل حدیث (سنیان افراطی) بود که فضای مناسبی را برای شیعه به وجود می‌ آورد، ولی از زمان متوکل این سیاست تغییر یافت. [14]
این دو امام توسط متوکل به سامرا منتقل و در یک محاصره سیاسی قرار می‌ گیرند. و میان آن ‌ها و شیعیانشان فاصله می ‌افتد، به نحوی که دسترسی به امام با خطر همراه است. [16] همچنین شیعه از مقام ‌های حکومتی اخراج و تودۀ آن ‌ها تحت فشار و ظلم شدید حکومت قرار می ‌گیرند. [17] برخی وکلای امام هادی(ع) در بغداد، مدائن، کوفه و سواد تحت شکنجه در گذشته و عده ‌ای دیگر به زندان افتادند. [18] اموال شیعیان مصادره و جان آن‌ها در خطر است، علاوه بر آشوب ‌های داخلی، علویان نیز دست به قیام زده ‌اند؛ مثل قیام احمد بن صالح، قاسم بن عبدالله و عبدالله بن موسی. فشار حکومت بر علویان بیشتر شده و نتیجۀ این قیام ‌ها سرکوب و قتل عوامل آن‌ها بود. [19]
با وجود این سختی ‌ها امامان شیعه با استفاده از سیاست تقیه، به توسعه و گسترش نهاد وکالت پرداختند و شیعه را که در مناطق مختلفی مثل کوفه، بغداد، نیشابور، قم، آبه، مدائن، خراسان، آذربایجان، بصره، جرجان و سامرا پراکنده بودند از درون حفظ و آن ‌ها را برای ورود به دوران غیبت آماده کردند. نظام وکالت در این زمان در نقاط مختلف از جمله حجاز، عراق، ایران و مصر پراکنده بود. [20] همچنین شیعه در این دوره توانست به جمع ‌آوری احادیث خود در شکل، اصول و جوامع بپردازد و شاگردانی را برای دفاع از کیان اعتقادی و فقهی خود تربیت کند.
علاوه بر مشکلاتی که از سوی حاکمان عباسی بر جهان اسلام به خصوص شیعه تحمیل می ‌شد، وجود جریان‌ های انحرافی خطری بزرگ برای باورها و رفتارهای شیعه بود به نحوی که برخورد و تقابل بدون تقیۀ امامان را به دنبال داشت که در ادامه به برخی از آن‌ ها اشاره خواهد شد.
غالیان
غلو یک جریان انحرافی است که در هر یک از شریعت ‌های یهود [21]، مسیحیت [22] و اسلام وجود داشته است. تاریخ پیدایش این گروه به صدر اسلام برمی‌گردد، و پس از شهادت امام حسین(ع) به صورت منسجم شکل می ‌گیرند.[23] آن‌ ها دارای گروه‌ های مختلفی بودند، لکن از زمان امام رضا (ع) تا زمان غیبت صغری کمتر موردی به عنوان فرقۀ غالی یافت می‌ شود و افرادی که در این دوره غالی نامیده می ‌شوند طرفدار فرقه ‌های معروف غالی بودند. بنابراین این دوره را دورۀ «غالیان بدون فرقه» می‌ نامند.[24]
بزرگان شیعه در مورد ماهیت و مراتب گونه ‌های مختلف غلو اختلاف نظر دارند و گاهی ناسازگاری باورهای راویان در مورد برخی از فضایل ائمه با اعتقاد کسانی که راویان را به غلو متهم کرده ‌اند، موجب این اتهام گردیده، بدون این‌که دلیل خاصی بر این مطلب داشته باشند و از سویی از طرف مخالفان شیعه هم شلوغ ‌نمایی شده است،[25] چنان‌که بعضی از محققان بر این باورند که هیچ یک از فرقه ‌های نامقبولی که به شیعه نسبت داده ‌اند واقعی نیست. [26]
پیدایش غلو از زیان‌ بارترین جریان‌ ها و انحراف ‌های درونی شیعه به شمار می ‌رود که به علت پیشینۀ تشیع سردمداران آن، نقش مهمی در تخریب شخصیت ائمه (علیهم السلام) و ترسیم جلوه ‌ای ناپسند از شیعه و انزوای مکتب اهل بیت (علیهم السلام) داشته است به نحوی که عده‌ ای در رویارویی با باورهای این گروه، از اصل مبانی و رفتارهای صحیح شیعی پرهیز می ‌کنند. این جریان علاوه بر آن‌که توانست بخش بزرگی از نیروی فکری و فرهنگی شیعه را به خود مشغول سازد و میزان بهره‌ برداری آنان را از جامعه، برای معرفی معارف شیعه و اسلام کاهش دهد، توانست شماری از نیروهای شیعی را در درون خود فرو برد.[27] آن‌ها با انتساب خود به ائمه و طرح باورهای غلو آمیز دربارۀ آن ‌ها به جعل و دسیسه در روایات به نام آن بزرگواران پرداخته و مخالفت ائمه با خود را نوعی تقیه قلمداد می ‌کردند. [28]
برخی از باورهای منسوب به غالیان عبارت ‌اند از: باور به الوهیت ائمه (علیهم السلام)، تشبیه خدا به موجودات دیگر، برداشته شدن هر گونه تکلیف با وجود معرفت درست به امام، تناسخ، حلول، نبوت ائمه و اشخاص دیگر، تفویض، تحریف قرآن، جواز ازدواج با محارم، جواز لواط. بخشی از این باورها در شیعه وجود ندارد مثل الوهیت ائمه(علیهم السلام) و بخشی باورهایی است که در شیعه بوده و غالیان آن را تحریف کرده‌ اند مثل رجعت، تأویل قرآن [29] البته احتمال می ‌رود که برخی از آراء و باورهایی که به غالیان نسبت داده ‌اند، چه در مورد اصناف آن‌ها و چه در مورد باورهای آن‌ها، از جانب دشمنان آنان بوده است. [30]

پی نوشت:
1-فراهیدی،1409:ج2، 191
2- مریم: 69
3-قصص: 15
4-پاکت‌چی،1383: ج10،158
5-فیروزآبادی،1409: ج3، 62
6-راغب اصفهانی، 1426: 365
7-ابن منظور،1414: ج15، 132
8-درباره معنای غلو، نک: رضایی، بی ‌تا
9-جعفری، 1381: ج4، 277
10-مفید، 1371: 131
11-ابن ‌کثیر، بی‌تا: ج10، ص295
12-نوبختی، 1355: 91
13-اصفهانی، 1408: 478
14-مجلسی، 1403: ج50، 214
15-کلینی، 1418: ج568؛ مفید، 333؛ مجلسی، 1403: ج50، 213
16-ابن‌ شهر آشوب، ج3: 533
17- اربلی، ج3: 212
18-کشی، 606، ح1129 و 1130
19-همان
20- کلینی، 1418: ج1، 513
21-نک: مائده: 77؛ توبه: 30 و 31؛ کتاب مقدس، مزامیر، فصل 2، آیه 7، فصل 89، آیه 26؛ دوم سموئیل، فصل7، آیه 14؛ همچنین نک: سلیمانی، 1387: 42
22-نساء: 171
23-نوبختی، 1361: 25
24-صفری، 1378: 125
25- همان: 360
26- عسکری، 1392: ج2، 16
27-صفری، 1382: 6
28-کشی، 1418: ش401، 402، 994، 995
29-صفری، 1387: 173
30-جعفری، 1381: ج4، 278

*نویسندگان:
مجید احمدی کچایی، روح ‌الله ترابی میبدی