تفویضی که باطل و خلاف توحید است، دو معنی دارد؛ اول اینکه: بندگان در کارهای خود مستقل و فاعل بالاستقلال باشند، و قضا و قدر الهی در کار نباشد، افعال عباد از حیطه اراده و نظام عام الهی در عالم خلقت خارج باشد، دوم اینکه: امر خلق، رزق، اماته، احیا، شفای بیماران، برقراری نظامات و تدبیر کائنات، به حجج الهی علیهم السلام یا به غیر ایشان، واگذار شده باشد، که فاعل بالاستقلال در این امور باشند، و خدا از تدبیر امور و افعال کناره گیری کرده و عالم را به غیر خود سپرده باشد. [1]

واضح است که تفویض به این دو معنی خلاف براهین عقلی و ادله شرعی است.

و اما از نظر عقلی: از این رو که استقلال غیر خدا در افعال و تدبیر امور کائنات، هر چند به اقدار خدا باشد، و حادث بوده و ازلی نباشد، منافی با ذات ممکن است که بی استقلال و عین وابستگی و تعلق و ارتباط به واجب الوجود است، خواه مجعول بالذات، ماهیات باشند، یا حقایق وجودیه و فرض وجودی غیر از خدا که به نحو استقلال و استبداد، منشأ جعل و خلق و مبدا وجود باشد مستلزم خلف، و خروج آن از امکان به وجوب، و از ارتباط به استبداد، و از تعلق به استقلال است. و این، علاوه بر اینکه محال است، عین شرک است.

و خلاصه، مستقل و فاعل بالاستقلال شناختن غیر خدا حتی در افعال شخصی شرک است، زیرا فاعل بالاستقلال و وجود مستقل مطلق، منحصر به خدا است، و فرض استقلال برای غیر خدا، اگر چه در حیثیتی از حیثیات باشد، فرض محال و شرک است، هر چند آن استقلال به جعل الهی باشد، خواه به جعل تألیفی و ترکیبی باشد، و خواه به جعل بسیط، بدیهی است که امور مستحیله، متعلق هیچ گونه جعل، واقع نخواهد شد.

و اما از نظر شرع: پس کافی است در ردّ آن، آیه شریفه: «وقالت الیهودیدالله مغلوله، علت ایدیهم ولعنوا بما قالوا، بل یداه مبسوطنان [2] = یهود گفتند دست خدا بسته است، به واسطه این گفتار دروغ، دست آنان بسته شده به لعن خدا گرفتار گردیدند، بلکه دو دست خدا گشاده است» و نیز آیه کریمه: «کل یوم هو فی شان [3]= هر که در روی زمین است دست خوش فنا و نابودی است» و آیات زیادی که راجع به امر رزق، خلق، کشف ضر، وجوب توکل به خدا و غیر اینها، و روایات بسیاری، مثل حدیث معروف: «لاجبرو لاتفویض، لکن امر بین امرین [4]= نه جبر است و نه تفویض بلکه امری است میان این دو امر» و حدیث مروی از حضرت رضا علیهم السلام

«من زعم ان الله عزوجل یفعل افعالنا ثم یعد بنا علیها، فقد قال بالجبر، و من زعم ان الله فوض امر الخلق و الرزاق الی حججه علیهم السلام فلقد قال بالتفویض، و القائل بالجبر کافر، و القائل بالتفویض مشرک» [5]