مخفی نماند که مسئله ولایت شخص بر نفس خویش، و آنچه که خدا مسخر انسان قرار داده استف غیر از تفویض است که در مسئله جبر و تفویض از آن بحث می شود، و این ولایت با امر بین امرین به معنای متعددی که از آن شده است منافات ندارد، زیرا اگر چه فعل به اختیار عبد واقع می شود، و فاعل بلا واسطه آن عبد است، اما چنان نیست که العیاد بالله خدا از کار، معزول، و عبد مستقل باشدف و دست خدا منقطع، و رعایت مطلقه الهی نباشد، بلکه صدور فعل اختیاری از عبد، طبق مشیت مطلق الهی است، و در عین حالی که عبد ولایت دارد، قضا و قدر الهی در رفع موانع و حصول شرایط و تأثیر مقتضی همه بر جا و برقرار است، و طبق قواعدی که خدا مقرر کرده است، انجام می پذیرد و خارج از آن قواعد و بیرون از سلطنت و قیومیت و تدبیر الهی چیزی واقع نخواهد شد و دایره قدرت و اختیار عبد، محدود به این سنن و قواعد است، و بیرون از آن، عبد را قدرت و اختیاری نیست، بنابراین اعمال اختیار هم، در دایره قضا و قدر الهی، مقدور عبد است. لذا در اعمال اختیار در این دایره، محدود، و بلکه مضطر و ناچار است، هر چند در این دایره، محدود، و بلکه مضطر و ناچار است، هر چند در این دایره، مخیر در فعل و ترک و اختیار چگونگی عمل است؛ انسانی قدرت و اختیار دارد که از راه گوش بشنود، اما از شنیدن از راه چشم عاجز است، علیهذا در طریق قرار دادن گوش برای استماع، ناچار و مضطر است و در شنیدن یا نشیندن توسط گوش و گفتن و نگفتن توسط زبان مختار است؛ می تواند بشنود، می تواند نشنود، می تواند بگوید، می تواند نگوید. [1]

[1] شاید خوانندگان عزیز، این بخش را در این رساله، فقط مقدمه ای برای موضوع مورد بحث بشمارند و آن را مانند فرع زائد بر اصل، فرض نمایند، اما با توجه به ارتباط مطالب مرقوم با موضوع بحث و اینکه بررسی آن، پرسش از این مطالب را نیز جلو می آورد و با توجه به اینکه دانستن این مطالب و معرفت به اطراف و حدود آنها نیز از جهات متعددی لازم، و اهمیت آنها کمتر از بحثی که ما در نظر داریم نیست و بلکه بعضی از این مطالب لازم تر و اساسی تر است، تصدیق می فرمایند که در این بخش مهم به مطالب فرعی نپرداخته ایم و همان را که در بررسی «ولایت تکوینی و تشریعی» روح و جان بحث است در این مطالب بررسی کرده ایم «ولا حول ولا قوه الا بالله العلی العظیم»