چنانکه گفته شد، پرسش دیگر این است که:

جمله «وعرجت بروحه الی سمائک» با اجماع، و اتفاق آیات و اخبار، که دلالت دارند بر جسمانی بودن معراج رسول اکرم (ص) مخالفت دارد و به این جهت متن دعا ضعیف، و موجب عدم اطمینان به صدور آن از امام علیه السلام می شود پاسخ این است که: این جمله نزد اهل فن علی التحقیق تحریف شده، که صحیح آن «و عرجت به الی سمائک» می باشد.

اینک تحقیقاتی را که در این موضوع شده در اختیار خوانندگان محترم می گذاریم:

1- محدث نوری – رحمه الله علیه – در تحیه الزائر [1] فرموده است:

در کتاب مزار محمد بن المشهدی و کتاب مزار قدیم که تألیف هر دو مدتها قبل از تألیف «مصباح الزائر» بوده عبارت دعا چنین است که نقل کردیم: «وعرجت به الی سمائک»، و در بعضی از نسخ مصباح الزائر که حقیر دیدم نیز چنین بود، و لیکن در جمله ای از نسخ مصباح، این فقره چنین است «و عرجت بروحه الی سمائک» و نسخه مصباح مجلسی نیز از این نسخ بوده. پس معلوم می شود در نسخ مصباح به وسیله بعضی از ناسخین که مبتلا به امراض قلبی و عقائد فاسد بوده اند تحریفی شده است

2- مرحوم حاج شیخ عباس محدث قمی نیز در هدیه الزائر [2] همین سخن استاد خود محدث نوری را شرح داده و تأیید کرده است.

3- در نسخه خطی قدیمی نفیسی از مزار کبیر محمد بن المشهدی که قبلاً به آن اشاره کردیم، این جمله «و عرجت به الی سمائک» ضبط شده است.

4- جمله «واوطاته مشارقک و مغاربک» نیز، شاهد و موید این است که نسخه «و عرجت به» صحیح است، زیرا «اوطات» ظاهر در جسمانی بودن است چنانکه، «و سحرت له البراق» نیز همین معنی را تأیید می کند، چون عروج روحی احتیاج به مرکب ندارد.

5- همین دو جمله دلالت دارند بر اینکه: فرضاً نسخه «و عرجت بروحه» صحیح باشد مراد عروج روحی تنها نیست.

6- علاوه بر وجه پنجم، بر فرض صحت نسخه «و عرجت بروحه» می گوئیم، این فقره صراحت ندارد که معراج فقط با روح بوده است، زیرا در زبان عرب و عجم، استعمال لفظ موضوع برای جزء، در کل، بسیار متداول است، مانند استعمال لفظ رقبه در انسان. و شاید به همین معنی باشد «روحی لک الفداء» و «جئتک بروحی» در فارسی نیز استعمال در جان می شود، و از آن اعم از جان و بدن، بلکه گاهی خصوص بدن، اراده می شود؛ مثل این شعر:

جانا هزاران آفرین بر جانت از سر تا قدم

صانع خدائی کاین وجود آورد بیرون از عدم

کلام تحقیقی یکی از اساتید بزرگ علم و ادب

برای اینکه این موضوع کاملاً روشن شود، کلام علامه شهیر حاج میرزا ابوالفضل تهرانی «متولد 1316 هـ» را که در علوم عقلی و نقلی استاد و از مفاخر فن ادب و شعر و لغت و بلاغت، و ممدوح شاعر بزرگ سید حیدر حلی، و سید محمد سعید حبوبی قدس سرهم بوده است نقل می کنیم.

این مرد ادیب دانشمند می فرماید:

گاه روح را به علاقه حال و محل یا ملابست به معنی جسم با روح استعمال می کنند، چنانچه عرب فعلاً می گویند: «شال روحه» یا می گویند: «جرح روحه» و در عراق و حجاز این استعمالات متعارف است که می گویند: جانش را پوشید یا جانش زخم شده، و این علاقه ای صحیح و استعمالی است فصیح، و عبارت دعای ندبه «و عرجت بروحه الی سمائک» منزل بر این است چون ضرورت قائم است بر معراج جسمانی و برهان نیز مساعد او است، چنانچه در جای خود مقرر شده. [3]

ایشان پس از تحقیقاتی در شرح این جمله از زیارت عاشورا «السلام علیک و علی الارواح التی حلت بفنائک» در بیان اینکه مراد از ارواح همان اصحاب باوفای حضرت مولینا ابی عبدالله علیه السلام می باشد می فرماید:

نسبت حلول و اناخه به آنها به چند اعتبار جایز، و در نظر صحیح می آید:

یکی اینکه مراد از ارواح، همان اجسام مقدس و طاهر باشد. چنانچه اشاره شد که روح به این معنی استعمال می شود، و چون اصحاب آن جناب، البته حیات جاودانی دارند که قدر متیقن و مصداق حقیقی از مقتول فی سبیل الله اند، و خدای تعالی می فرماید: «ولا تحسبن الدین قتلوا فی سبیل الله امواتاً بل احیاء عند ربهم یرزقون» [4] لهذا اطلاق روح، و اراده این اجسام مکرمه، مانعی ندارد، و مؤید این وجه است فقره زیارت جابر که «المنیخه بقبر ابی عبدالله» گفته است، و بنابراین مراد از رحل و فنا همان قبر و حائر است که شیخ مفید رضی الله عنه در کتاب ارشاد می فرماید: ما شک نداریم که اصحاب آن جناب از حائر بیرون نیستند، اگر چه خصوصیات قبور آنها را ندانیم، و قهر حضرت عباس علیه السلام اگر چه دور است، ولی داخل در فِنا و رحل سید الشهداء است، و شاید مراد همان حلول جسمانی در ایام حیات باشد که در رحل آن حضرت نازل شدند و به ساحت او بار انداختند، و این معنی با ظاهر رحل و فنا انسب و اقربست، و عبارت زیارت اقبال، شاهد این احتمال می شود. [5]

و حاصل و خلاصه جواب این است که این جمله طبق نسخه های صحیح خطی «وعرجت به» است، و اما نسخه «بروحه» هم غیر ثابت، و بلکه به فرمایش محدث نوری تحریف شده است، و هم با این بیانات دقیق ادبی صاحب شفاء الصدور، هیچ شبهه ای باقی نمی ماند که مراد از روح در این جمله، جسم با روح اس، و با ادله معراج جسمانی کاملاً قابل جمع و سازگار است، و به هر حال از این راه خللی به صحت دعا وارد نمی شود.

و مخفی نماند که در بیان مراد از این جمله، وجه دقیق دیگری را علامه متبحر سید صدرالدین محمد حسنی طباطبائی، در شرح دعای ندبه فرموده است، که چون بیش از این اطاله کلام را در اینجا مناسب ندیدیم، از نقل آن صرف نظر شد. کسانی که بخواهند به شرح دعای ندبه ایشان [6] مراجعه نمایند.