عدالت از اصول مهم و از تعالیم و اهداف عمده دعوت اسلام است که آیات قرآن مجید و احادیث شریفه با کمال تأکید و صراحت، همه را به آن مأمور و متعهد اجرای آن ساخته است.

از جمله در سوره مائده، آیه 8 می فرماید:

«اعدلوا هو اقرب للتقوی = عدالت ورزید که عدل به تقوی نزدیکتر است.

و در سوره انعام آیه 152 می فرماید: «و اذا قلتم فاعدلوا = وقتی سخن گفتید، به عدالت سخن بگوئید».

و در سوره نحل، آیه 90 می فرماید: «ان الله یامر بالعدل و الاحسان = خداوند متعال امر می فرماید به عدل و احسان.»

در نهج البلاغه حکمت 374، * پس از آنکه امر به معروف و نهی از منکر را (چنانکه در فصل: رابطه عقیده به ظهور، با مساوات اسلامی با آن تأکید بیان نقل کردیم) فرموده است، می فرماید:

«و افضل من ذلک کله کلمه عدل عند امام جائر = برتر از امر به معروف و نهی از منکر، سخن عدل است که در حضور پیشوا و زمامدار ستمکار گفته شود.»

و نیز حضرت امیرالمؤمنین (ع) در آغاز خلافت ظاهری چنانکه در نهج البلاغه است، روش صریح خود را در اجرای عدالت چنین اعلام می نماید:

آگاه باشید هر زمینی را که عثمان (از اموال متعلق به حکومت اسلامی که باید عوائد آن صرف مصالح مسلمین و رفع حوائج نیازمندان گردد) به کسی بخشیده باشد و هر مالی را از مال خدا اعطا کرده باشد، به بیت المال برگردانده می شود، برای اینکه حق قدیم است (یعنی با اساس و با ریشه و سابقه است) و چیزی حق را باطل نمی کند.

اگر بیابم آن اموال عمومی را (که عثمان بخشیده است) در حالی که مهرزنان کرده باشند، یا کنیزان را با آن خریده باشند، آن را به بیت المال برمی گردانم که در عدل، وسعت و گشایش است و آن کس که عدل بر او تنگ باشد، ظلم بر او تنگ تر خواهد بود.»

از آن حضرت روایت است که رسول خدا (ص) فرمود:

«لن تقدس امه لایوخذ للضعیف فیها حقه من القوی غیر متتعتع [1] = هرگز پاک و مقدس نشود امت و مردمی که در آنها حق ضعیف از قوی بدون ترس گرفته نشود.»

برای درک و فهم ابعاد این عدالت اجتماعی، مطالعه سیره و روش رسول اکرم (ص) و حضرت علی (ع) را باید راهنما قرار داد.

از این مطالعه دانسته می شود که روابط افراد با حکومت و روابط حکومت با افراد باید چگونه باشد.

پیغمبر اکرم (ص) روابطش با اصحابش، با ضعفای مردم، با همه افراد، عادی بود. نقل کرده اند که شخصی در خدمت آن حضرت سخن می گفت، مهابت محضر رسول خدا (ص) او را فرا گرفت. پیامبر عزیز اسلام فرمود:

آسان بر تو باد (آسان بر خود بگیر) که من پادشاه نیستم، من پسر زنی از قریش هستم که گوشت خشکیده می خورد.

در خبر است که فرمود:

«من سره ان یمثل له الرجال قیاماً، فلیتبوء مقعده من النار = هر کس شاد می گردد از اینکه مردان برایش بپا خیزند و بایستند، در حالی که او نشسته باشد باید جایگاه خود را از آتش بگیرد.»

در آن هنگامی که در روم و ایران، حاکم و سلطان، مالک الرقاب مطلق رعیت بود و هیچ قانون و قاعده ای رابطه حاکم را با رعیت کنترل نمی کرد و رعیت مکلف به خدمت حاکم بود و منطق این قدرت و تسلط، منطق فرعونی «انا ربکم الاعلی» بود. خدا به پیغمبرش امر فرمود که خود را به مردم بشناساند که:

«انما انا بشر مثلکم یوحی الی [2] = همانا من بشری مانند شما هستم و به من وحی می شود.

علی (ع) – کسی است که از او نقل می شود که فرمود:

هر کس می خواهد نگاه کند به یک نفر از اهل آتش، نگاه کند به مردی که نشسته است و در حضور او جمعی (به حال احترام) ایستاده اند.

در وقتی که حضرت به جهاد اهل شام می رفتند، دهقانان «انبار» که آن حضرت را دیدند، از مراکب خود پیاده شدند و جلو امیرالمؤمنین به شتاب می رفتند. حضرت فرمود: «ما هذا الذی صنعتموه [3] = این چه کاری است که انجام می دهید؟»

گفتند: عادتی است که به آن امیران خود را تعظیم می کنیم.

فرمود: به خدا سوگند، امیران شما از این سود نمی برد و شما در دنیا خود را در زحمت و در آخرت در شقاوت قرار می دهید.

وقتی «حرب بن شرجیل شبامی» پیاده در رکاب حضرت می رفت و او را مشایعت می کرد، امام علیه السلام فرمود: باز گرد که پیاده بودن مثل تو با مثل من، برای والی، فتنه و برای مؤمن موجب ذلت است.

یکی از اسناد مهم و یگانه دستورالعمل زمامداری و برنامه عدالت اجتماعی، عهدنامه حضرت مولا است که برای «مالک اشتر» علیه الرحمه نوشت. منشوری عالی تر و دقیق تر از این عهدنامه و موادی که در آن، امام (ع) بیان فرموده است نیست. [4]

حقوق همه طبقات و انسانها در این عهدنامه مطرح شده و تعیین گردیده است.

اگر وزارت خانه های تعلیم و تربیت ممالک اسلام، واقعاً بخواهند رشد فکری و اجتماعی مردم و شخصیت افراد را در برابر حکومت و مأموران آن تضمین کنند و این فاصله ای را که بین حکومت و مردم است از میان بردارند، تا به جای آنکه حکومت، خادم ملت باشد، مخدوم و ارباب ملت نباشد، باید این عهدنامه را جزء برنامه های مدارس قرار دهند و از کلمه نخست تا پایان آن، جمله به جمله، آن را در کتابهای درسی بنویسند و آن را شرح بدهند و به معلمان هم دستور بدهند که کاملاً مقاصد آن را به شاگردان بیاموزند. خدا می داند که در یک دوره چنان وضع عوض می شود و سطح افکار بالا می رود و دهقان، کارگر، زحمتکش، کارفرما، کدخدا، حاکم، محکوم، رئیس و مرئوس، به وظایف و حقوق و اختیارات خود آشنا می شوند که زمینه ای برای رشد هیچ گونه استثمار و دیکتاتوری و استبداد، در جامعه باقی نخواهد ماند و بی عدالتیها و فرعونیتها و تملق ها و تعظیم ها همه از بین خواهد رفت. از جمله مواد عهدنامه این است:

«ولیکن احب الامور الیک اوسطها فی الحق و اعمها فی العدل و اجمعها لرضی الرعیه، فان سخط العامه یجحف برضی الخاصه، و ان سخط الخاصه یغتفرمع رضی العامه [5] = باید محبوبترین کارها به سوی تو، کاری باشد که در راه حق (و پرهیز از افراط و تفریط) میانه تر و در عدل همگانی تر، و برای خوشنودی رعیت جامع تر باشد زیرا خشم همگان، خشنودی خاصه و اختصاص دارندگان را از میان می برد و خشم خاصه با رعایت خوشنودی عموم تدارک می گردد. یعنی آنچه لازم است رعایت شود، رضایت عامه مردم است و با رضایت عامه، به خشم خاصه نباید توجه کرد.»

و باز در فراز دیگری از این عهدنامه می فرماید:

«و انما عماد الدین و جماع المسلمین و العده للاعداء العامه من الامه، فلیکن صغوک لهم و میلک معهم = همانا ستون دین و جماعت مسلمانان و وسیله پیروزی بر دشمنان، جمعیت و عامه است (که باید روی آنها حساب کارها را کرد) پس باید توجه تو، به ایشان و میل تو، به ایشان باشد.

مواد این عهدنامه بسیار است و هر یک از دیگری ارزنده تر و در جای خود حساس تر است که باید شخص، با توجه به شرحهائی که بر این عهدنامه نوشته شده است، به دقت آن را مطالعه نماید تا بفهمد در حدود چهارده قرن پیش، امام علیه السلام چه اصول عالی و بلند پایه ای را به بشریت عرضه داشته و چه حقوقی را برای مردم در برابر مسئولان امور قائل بوده است که در دموکراسی ترین کشورهای جهان در عصر ما، هنوز هم برقرار نشده است. در یکی از نامه ها که حضرت مولی (ع) به یک نفر از والیان امور مرقوم فرموده است، دستور می دهد:

«و اخفض للرعیه جناحک، وابسط لهم و جهک، و الن لهم جانبک و آس بینهم فی اللحظه و النظره و الاشاره و التحیه، حتی لایطمع العظماء فی حیفک ولا ییأس الضعفاء من عدلک [6] = برای رعیت بال تواضع و فروتنی را فرو آرو رویت را بر ایشان گشاده ساز، نرمی به آنها اظهار کن و بین آنها در نگاه و اشاره و درود، به مساوات رفتار کن تا بزرگان به ظلم تو طمع نکنند و ضعیفان از عدل تو مأیوس نگردند.»

در «نهج البلاغه» به خصوص روی اصل عدالت اجتماعی و حسن رابطه حاکم و مسئولان امور با مردم، تأکیدات بلیغ شده و تعلیمات حضرت علی (ع) هدفهای اسلام را در نظام حکومت و اجتماع اعلام می دارد که از جمله مراجعه شود به خطبه 214 (اما بعد فقد جعل الله سبحانه لی علیکم حقا بولایه امرکم) و به خطبه 222 (والله لان ابیت علی حسک السعدان مسهدا) و به نامه آن حضرت به «عثمان بن حنیف» و خطبه ها و نامه های دیگر.

این عدالت، هدف اسلام، هدف قرآن، هدف مکتب حضرت محمد (ص) و حضرت علی (ع) و هدف ظهور خاتم الانبیاء حضرت مهدی (ع) است.

عدالت را در فرصتی کوتاه و در یک بعد زمانی و مکانی محدود، رسول خدا (ص) و امیرالمؤمنین (ع) به مردم نشان دادند و چهره مطلق و جامع و کاملش، به وسیله حضرت مهدی (ع) آشکار می گردد و از بارزترین و روشن ترین صفات و علائم، مهدی موعود است که در بیش از صد حدیث، آن رهبر دادگستر به این صفت (عدالت گستری) توصیف و معرفی شده است.

در نظام امامت، حاکم در برابر پرخوری ستمگران و گرسنگی مظلومان و افراط و تفریطی که در امور واقع شود، مسئول است.

علی (ع) این مسئولیت را در خطبه «شقشقیه» چنین اعلام می دارد:

«اما والذی فلق الحبه، و برالنسمه لولا حضور الحاضر و قیام الحجه بوجود الناصر، و ما اخذ الله علی العلماء ان لایقاروا عل کظه ظالم ولا سغب مظلوم، لالقیت حبلها علی غاربها = سوگند به آن کس که دانه را شکافت و بشر را آفرید، اگر حضور مردمی که حاضر گردیدند نبود و حجت به وجود ناصر، قائم نمی گشت، و عهدی که خدا بر علماء گرفته، نبود که بر پرخوری ستمگر و گرسنگی مظلوم، موافقت نکنند یا قرار و آرام نگیرند، هر آینه ریسمان حکوت را بر گردنش می انداختم.»