«نفس مطمئنه»، نفسی است که صاحب آن به عقاید حقه و ثواب و عقاب اطمینان یافته و آرامش دارد. چنانکه در صفت اهل تقوی، امیرالمؤمنین (ع) می فرماید: «فهم و الجنه کمن قدراها و هم فیها منعمون و هم و النار کمن قدراها و هم فیها معذبون [1] = پرهیزکاران، نسبت به بهشت مانند کسانی هستند که آن را دیده و به نعمت آن نایل شده باشند و نسبت به آتش، مانند کسانی هستند که آن را دیده و در آن معذب شده باشند.»

و در روایتی که مربوط به جوانی از انصار است (که بر حسب بعضی روایات «حارثه بن مالک انصاری» نام داشت) نیز نظیر همین جمله هست.

این حال اطمینان نفس که از آثار یقین است، از شؤون ممتاز نفس است و درجات سعادت بستگی به درجات این اطمینان دارد و از شؤون آن رضا و تسلیم و توکل و تفویض است که شرح آن در اینجا اطاله کلام و زاید بر مقام شمرده می شود.

این مقام است که به موجب قرآن صاحبش به خطاب:

«یا ایها النفس المطمئنه ارجعی الی ربک راضیه مرضیه فادخلی فی عبادی و ادخلی جنتی» [2] = سرافراز می شود. چنانکه در کافی است که از حضرت صادق (ع) سوال شد «هل یکره المؤمن علی قبض روحه = آیا مؤمن بر قبض روحش اکراه می شود.

فرمود: «لا والله = نه به خدا سوگند»؛ به تحقیق وقتی که ملک الموت برای قبض روح او می آید، جزع و بی تابی می کند. ملک الموت به او می گوید: جزع نکن به خدا سوگند من به تو مهربان تر از پدرت هستم اگر حاضر بود. سپس می گوید: نگاه کن، نگاه کن انوار محمد (ص) و علی و فاطمه و زهرا و حسن و حسین و سایر ائمه (ع) را می بیند. ملک الموت به او می گوید: اینها هستند، رفقای تو در بهشت.

در این حالت هیچ چیزی برای او از قبض روحش خوش آیندتر نیست. بدیهی است این نفس مطمئنه نیز مراتب متعددی دارد، چنانکه یقین نیز دارای مراتب و درجاتی است تا برسد به مرتبه بلند سیدالشهداء حسین (ع) که بالاترین مراتب اطمینان نفس را دارا بود و در حرکت تاریخی کربلا از آغاز تا پایان بر سر موضع الهی خود ایستاد و مصائب جانکاه که شجاع ترین و دلاورترین افراد را سست می نماید و از انجام تصمیم و تعقیب هدف باز می دارد، او را از انجام تصمیم و تعقیب هدف مقدسش باز نداشت. لذا سوره فجر که این آیه «یا ایتها النفس المطمئنه ...» آخرین آیه آن است، به نام آن حضرت نامگذاری شده است و در روایت است:

«اقروا سوره الفجر فی فرائضکم و نوافلکم فانها سوره الحسین علیه السلام [4] = بخوانید سوره فجر را در فریضه ها و نافله هایتان زیرا آن، سوره حسین علیه السلام است.»

و سومین معنای نفس، ذات شیء و خود شیء است مثل اینکه در قرآن مجید می فرماید: «سنریهم آیاتنا فی الافاق و فی انفسهم حتی یتبین لهم انه الحق [5] = ما آیات قدرت خود را در آفاق جهان و نفوس بندگان کاملاً روشن می گردانیم تا آشکار شود که آن حق است.»

و همچنین می فرماید:

«و فی انفسکم افلا تبصرون [6] = آیا در خودتان به چشم بصیرت نمی نگرید.»

و مثل «نفسک» در همین دعا.

گفته نشود که این معنی با اضافه آن به ضمیر مخاطب یا مغایب یا ضمیر نفس یا ظاهری که به معنی آنها باشد، منافات دارد. زیرا علتش این است که در اینجا فایده اضافه این است که نفس مضاف الیه مقصود است و در واقع این اضافه، تعیین کننده نفس می شود و آن را از اطلاقی که دارد خارج می نماید و به این اعتبار دوئیت بین مضاف و مضاف الیه حاصل است، مثل اینکه می گوئیم خود شما، و شخص شما.

چهارمین معنای نفس، روح و جان است چنانکه در این آیه است:

«الله یتوفی الانفس حین موتها والتی لم تمت فی منامها [7] = خدا وقت مرگ، ارواح را می گیرد و آن را که هنوز مرگش فرا نرسیده در خواب روحش را می گیرد.»

و در شعر منسوب به امیرالمؤمنین (ع) است:

نفسی علی زفراتها محبوسه

یا لیتها خرجت الزفرات

و شاید از این قسم باشد قول کسی که می گوید: «والذی نفسی بیده = قسم به خدائی که جانم در دست او است.»