در يک نگاه کلي مي توان کتاب هايي را که در خصوص موضوع «غيبت» نگاشته شده به لحاظ تاريخ نگارش آنها، به سه گروه تقسيم کرد. اول آنچه که در طول زندگي يازده امام عليهم السلام تا هنگام شهادت امام عسگري عليه السلام (260 ه -/ 874 م) نوشته شده و دو ديگر آنچه که در فاصله غيبت صغري و غيبت کبري (260-329 ه -/ 874-941 م) و از آغاز غيبت کبري (بعد از 329 ه -) تاکنون نگارش يافته است.

1- کتاب هايي که در موضوع غيبت، قبل از (260 ه -/ 874 م) نوشته شده است.

اصحاب و شاگردان ائمه عليهم السلام در طول زندگي يازده امام، در حدود 400 کتاب نوشته اند که به «اصول چهارصدگانه» (الاصول الاربعماة) [1] مشهورند، اين اصول و نوشته ها در قرون بعدي (چهارم و پنجم)، اساس جوامع روايي شيعه را تشکيل مي دادند. در برخي از اين آثار و نوشته ها، با نقل احاديثي از پيامبر اکرم صلي اللّه عليه و آله و امامان عليهم السلام پيرامون غيبت امام مهدي (عجل الله تعالي فرجه الشريف) بحث و گفت و گو شده است. به عنوان نمونه از کتاب هاي اماميه، مي توان به دو کتاب «الملاحم» و «القائم» از «علي بن مهزيار» [2] (وکيل امام نهم و دهم) و «المشيخة» از «حسن بن محبوب» [3] (224 ه -/ 838 م) و «الغيبة» اثر فضل ابن شاذان [4] (260 ه -/ 874 م) اشاره نمود. [5] .

2 - کتاب هايي که در موضوع غيبت، در سال هاي «غيبت صغري» (260-239ه -/ 874-941 م) نگارش يافته است.

آثار و نوشته هاي اين دوره غالبا بر مبناي آثار قبل از سال (260 ه -/874 م) نگارش يافته است. نويسندگان اين آثار، فقها يا مبلغيني بودند که در فعاليت هاي مخفي «نهاد وکالت» که توسط شخص امام دوازدهم (عجل الله تعالي فرجه الشريف) رهبري مي شد شرکت داشتند. از اين رو، اطلاعات مهمي را ثبت کرده اند که نمي توان آنها را در کتب تاريخي که در آن ايام گردآوري شده، يافت. به عنوان نمونه مي توان کتاب هاي «الغيبة» نوشته «ابراهيم بن اسحاق نهاوندي» [6] و «الغيبة الحيرة» از «عبدالله بن جعفر حميري» [7] ، متوفاي بعد از (293 ه -/ 905 م) و «الامامه و التبصرة من الحيرة» اثر «ابن بابويه» (329 ه -/ 940 م)، را نام برد.

«کليني» (239ه -/ 940 م) نيز، بخش قابل توجهي از کتاب «الکافي» را تحت عنوان «الحجة» به مساءله غيبت اختصاص داده است. او اين مطالعه را با تکيه بر اطلاعات مهمي در وضعيت کلي امامت، بين سال هاي (260-339 ه -/ 874-940 م)، با تاءکيد خاص بر نقش ‍ سفراي امام در اين دوران انجام مي دهد. «کليني» احاديثي منسوب به امامان را درباره غيبت امام دوازدهم (عجل الله تعالي فرجه الشريف) ثبت مي کند. او اين اطلاعات را از نويسندگان قديمي «واقفيه» و «اماميه»؛ همچون «حسن بن محبوب» (224 ه‍ /838 م)، «عبدالله بن يعقوب عصفري» (250 ه‍/ 864 م) و «حسن بن سماعة» (263 ه‍/ 877 م) روايت مي کند. گذشته از اينها وکلاي امام دوازدهم (عجل الله تعالي فرجه الشريف) ماءخذ اصلي اطلاعات او در زمينه فعاليتهاي مخفي اماميه بوده اند. [8] .

3- کتابهايي که در موضوع غيبت، بعد از (329 ه‍/ 941 م) نوشته شده است.

رويداد «غيبت کبري» در سال (329 ه‍/ 941 م) سر فصل جديدي را در تاريخ اماميه پايه گذارد.

غيبت امام دوازدهم (عجل الله تعالي فرجه الشريف) از يک سو به دليل طولاني شدن و از سوي ديگر به دليل پاسخگويي به شبهات جديد، آثار و نوشته هاي ديگري را مي طلبيد. از اين رو، فقها و علماي شيعه به اين مهم پرداختند و آثاري گرانسنگ از خود به يادگار گذاشتند؛ آثار اين دوره عبارتند از: «الغيبة» اثر «نعماني» [9] (360 ه‍/ 970 م)، «کمال الدين و نمام النعمة» از «صدوق» [10] (381 ه‍/ 991 م)، «الفصول العشرة في الغيبة» و «الارشاد» اثر «شيخ مفيد» [11] (413 ه‍/ 1022 م) و «الغيبة» تاءليف «شيخ طوسي» [12] (460 ه‍/ 1067 م). [13] .