در عصر «غيبت کبري» با توجه به شرايط عيني جامعه اسلامي و جامعه شيعه و با توجه به اهداف کلي دين و امکانات و تجربيات فقها و مراجع، مي توانيم براي نهاد مرجعيت مراحلي را ترسيم نماييم که در اين مراحل حرکت بالنده اين نهاد مجسم مي شود.

با توجه به اهداف حرکتي و انقلابي دين، و اصول و شيوه هاي مبارزه براي رسيدن به حاکميت دين، سه مقطع تاريخي به نظر مي رسد که مورد توجه مورخين براي نهاد مرجعيت بوده و مي باشد.


مرحله تقيه

پنهان کاري در زمينه ارتباط ديني و سياسي پيش از شروع «غيبت کبري» آغاز مي گردد و به تناسب شرايط سياسي هر منطقه، درجه «تقيه» تنظيم گشته و رابطه مردم با فقها و مراجع خود تحقق مي يابد. دولتهاي انقلابي شيعي در اين دوره، زمينه را براي ظهور - البته به تناسب قدرت و فضاي جغرافياي آن دولت - مهيا نمودند و يک حالت يکنواخت براي تمام مناطق نمي يابيم.




مرحله تلاش براي تصدي حکومت

با توجه به اين که فقها خودشان زمام امور را مستقيما به دست نگرفته بودند مي توانيم قرن دهم به بعد را به مرحله دوم دوران هاي سه گانه مرجعيت اختصاص دهيم.


مرحله تصدي حکومت

اين مرحله از قرن پانزدهم و آغاز پيروزي انقلاب شکوهمند اسلامي در «ايران» شروع مي گردد که يک «فقيه جامع شرايط»، خود مستقيما مسئوليت ولايت و رهبري سياسي را بر دوش گرفته و با توجه به تجربيات تلخ گذشته که فقها به ديگران اعتماد مي نمودند و به تدريج دولت و حاکمان دچار انحراف فکري يا عملي مي شدند و به فساد قدرت کشيده مي شدند و زمام امور و حاصل خون هاي پاک شهيدان را به هدر مي دادند. در تجربه اخير، امام خميني رحمة الله عليه با استفاده از تمام تجربيات گذشته، نهاد «ولايت فقيه» را قانونا و عملا در راءس امور قرار داده و تمام شؤ ون دولت را به اين نهاد (مرجعيت فقيه جامع شرايط) در مسائل سياسي کشور وابسته کرده و زمينه غلطيدن قدرت به سوي ابرقدرت ها يا دست نشاندگان آنان را از بين برده است. [1] .