اثر حاضر به مشابه مطالعه ای انتقادی و پاسخی علمی به کتاب «احمد الکاتب» [1] است. در سال 1997 میلادی نویسنده ی عرب احمد الکاتب کتابی را با عنوان «تطور الفکر السیاسی الشیعی من الشوری الی ولایه الفقیه» [2] در لندن منتشر ساخت.

نویسنده برای حذف دکترین «ولایت فقیه» از منشور معرفتی و اعتقادی تشیع، می کوشد تا در این کتاب به تخریب پایه ها و زیر ساخت های کلامی آن بپردازد.

برای نیل بدین هدف، وی مدعیات ذیل را در خصوص مبحث «امامت» مطرح ساخته و تلاش می کند که آنها را مدلل جلوه دهد:

الف) ادعای کلی (بحث کبروی): کاتب مدعی است که «امامت» از منظر تشیع اصیل تنصیصی و تعیینی نبوده، بلکه انتخاب امام از طریق شورا صورت می پذیرفته است. بر این اساس، عقیده ی کنونی و رایج شیعه مبنی بر انتصاب ائمه از طریق تنصیص، غیر مستند و محرف است. [3] وی در این زمینه، به ایده ی «عصمت ائمه» نیز متعرض شده است.

ب) ادعای مصداقی (بحث صغروی): ادعای دومی که کاتب با تفصیل و بسط بمراتب بیشتری در صدد اثبات آن بر می آید، انکار وجود مقدس حضرت بقیه الله الاعظم (ع) است. وی می گوید: اساساً شخصی به نام حجت بن الحسن المهدی (ع) وجود تاریخی ندارد، و امام حسن بن علی الهادی (ع) چنین فرزندی نداشته است.

بدیهی است که چگونگی «روش تحقیق» تا حدود زیادی به موضوع پژوهش بستگی دارد؛ یعنی در بسیاری از موارد، خصوصیت موضوع مورد پژوهش، «روش تحقیق» مشخصی را جهت بررسی آن موضوع، بر پژوهشگر متعین می سازد. از آنجا که موضوع ادعای دوم کاتب قضیه ای تاریخی است و طبعاً مقتضی «روش تحقیق نقلی» و بررسی دقیق و کارشناسانه ی مجموعه ی اسناد تاریخی است، وی با ورود در عرصه ی پژوهش های تاریخی، خود را با مجموعه ی عظیم اسناد و مدارک به ثبت رسیده در این موضوع درگیر می سازد و بالطبع این روش نقلی در این موضوع دینی، او را با حوزه ی کاملاً تخصصی «حدیث پژوهی» مواجه می سازد. از این رو، کاتب مدارک تاریخی و اسناد روایی ولادت، غیبت و حیات امام مهدی (ع) را به نقد کشیده و مدعی می شود:

1. روات احادیث مربوط به ولادت و غیبت امام مهدی (ع)، ضعیف و غیر قابل اعتمادند.

2. بسیاری از احادیث این باب، مرسل و غیر قابل استنادند.

3. وقایع تاریخی که بلافاصله پس از شهادت امام حسن عسکری (ع) رخ داده است مانند شهادت دادن «جعفر» برادر امام حسن عسکری و انشعاب شیعه همگی بیانگر عدم ولادت مهدی موعود است.

4. براساس موازنی پژوهش تاریخی و اسناد موجود، مسئله ی غیبت و قضیه ی سفراء و وکلای امام غایب اثبات پذیر نیست. این ها خرافات و اسطوره هایی است که جریان انحرافی تشیع، ابداع کرده است!

استنتاج از پندارهای پیش گفته: کاتب پس از طرح مدعیات و ارائه ی شواهد خود، به این نتیجه گیری کاربرده ی و عملی در عرصه «اندیشه های سیاسی اسلام» می رسد که ولایت داشتن فقیه جامع الشرایط بر جامعه ی اسلامی براساس انگاره ی «نیابت عام فقها از امام در عصر غیبت» مبتنی است، پس اگر ثابت شود که اساساً «امام عصری» و «غیبتی» در کار نیست (چنانکه به زعم خود آن را به اثبات رسانده است)، منطقاً مجالی برای طرح «ولایت فقیه» باقی نمی ماند. به عبارت دیگر، وقتی اساساً «اصلی» در کار نیست، «فرع» نیز قاعدتاً سالبه ی به انتقای موضوع تلقی می گردد. بدین ترتیب احمد الکاتب دکترین ولایت فقیه را بنایی بی بنیاد معرفی می کند، بنایی اعتصادی که به خطای مبنایی سهمگینی مبتلا و بر قائمه سست آن استوار است!

محقق ارجمند جناب سید ثامر هاشم العمیدی مسئول محترم «مرکز تحقیقات ولی العصر» دو کتاب (عج) در نقد نظریه و اثر احمد الکاتب تألیف کرده است:

1. المهدی المنتظر فی الفکر الاسلامی؛ (کتاب ترجمه شده ی حاضر)؛ مؤلف این کتاب را به سفارش «مرکز الرساله» تألیف کرده که در قالب نخستین کتاب از «سلسله المعارف الاسلامیه» توسط مرکز مزبور انتشار یافت. مؤلف در این کتاب، بدون نام بردن از احد الکاتب و اثر مورد نظرش، به شکل غیر مستقیم به نقد کلی سخنان وی در محور دوم (ادعای مصداقی بحث صغروی) می پردازد. تنها در سه موضع از کتاب؛ یعنی ابتدای مقدمه، انتهای مقدمه و انتهای فصل چهارم، با کنایه از احمد الکاتب یاد شده است.

2. الامامه و المهدی فی تطور الفکر السیاسی الشیعی من الشوری الی ولایه الفقیه؛ مؤلف محترم در این کتاب به نقد مستقیم و مطالعه ی انتقادی سطر به سطر نوشته ی «کاتب» در هر دو محور ادعای کلی (بحث کبروی) و ادعای مصداقی (بحث صغروی) پرداخته است.

مطالب کتاب در یک مقدمه و هشت فصل، تنظیم شده است. مؤلف کوشیده است این حقیقت را در کمال وضوح باز نماید که سخنان احمد کاتب در مجال «علم الحدیث» و تاریخ سیاسی – اجتماعی عصر عباسی، اظهار نظرهایی غیر تخصصی است و از منظر کارشناسی فاقد اعتبار و وجاهت علمی است. این کتاب به زودی در اختیار پژوهشگران قرار می گیرد.

یاد سپاری: جناب سید ثامر هاشم العمیدی پیش از این دو کتاب نیز، بحثی مشبع و جامع الاطراف با رویکرد حدیث پژوهی و بالغ بر چهار صد و پنجاه صفحه در زمینه ی اندیشه ی مهدویت، در کتاب ارزشمند خود «دفاع عن الکافی» ارایه کرده است [4] که دکتر عبدالجبار شراره در مقدمه ی خود بر کتاب وزین «بحث حول المهدی» اثر متفکر شهید آیت الله صدر (ره)، از آن به عنوان نمونه ی عالی پژوهش مبتنی بر «المنهج الروایی» یاد کرده است. [5]