جریان به اصطلاح «شرق شناسی»، جریانی پیچیده و چند بعدی و در خور بررسی جدی است. این جریان به همراه عوامل پشت پرده، مجریان مستقیم و دست آوردهایش، واکنش ها و موضع گیری های مختلفی را در میان شرقیان، برانگیخته است.

عده ای آن را جریانی کاملاً سیاسی تلقی می کنند، در حالی که گروه دیگری معتقدند که «مطالعات استشراقی» پدیده ای فرهنگی و علمی است.

برخی، ره آورد شرق پژوهی را صد در صد مخرب و مضر به حال شرقیان می دانند، حال آن که برخی دیگر آن را برای شرق، کاملاً سازنده و آموزنده ومثبت ارزیابی می کنند.

پاره ای همه ی مستشرقان را افراد کینه توز و مأموران مخفی استعمار معرفی می کنند، در صورتی که دسته ی دیگر آنان را عاشقان پاکباخته ی حقیقت و شیفتگان میراث علمی و فرهنگی شرق باز می شناسند؛ ولی هیچ یک از این قضاوت ها واقع بینانه نیستند و همگی با افراط و تفریط توأم اند.

بهترین تحلیلی که نگارنده از ماهیت حرکت شرق شناسی دیده است، بررسی محققانه ی دکتر محمود رضا افتخارزاده در مقدمه ی خود بر کتاب سیر تاریخی و ارزیابی اندیشه ی شرق شناسی اثر دکتر محمد الدسوقی است. مراجعه ی خوانندگان محترم به این گفتار مشروح با عنوان «مقدمه ای بر خدمت و خیانت شرق شناسی» کاملاً سودمند خواهد بود. [1]

نویسنده در مقاله ی مزبور به درستی دین جمع بندی می رسد که حرکت شرق شناسی هر چند منافعی برای شرقیان به ارمغان آورده است و آثار مثبت و آموزنده ای در برداشته است اما آثار مخرب و زیانبار آن، بیش از جهات مثبت آن بوده است.

در میان قافله ی مستشرقان محققان نیک اندیش و خیرخواه و علم دوست یافت می شوند؛ لیکن در برادبر گروه عظیم شرق شناسان مغرض، متعصب، کج اندیش و غیر منصف، شمار در خور توجهی نیستند. برای آشنایی با چرایی و چگونگی پیدایش حرکت شرق شناسی و تاریخ، ادوار و شاخه های آن، همچنین طبقات مستشرقان، دست آوردهای مطالعات شرق پژوهی و تأثیر این مطالعات بر اندیشه ی اندیشمندان شرقی به کتاب های ذیل مراجعه فرمایید:

1- انتاج المستشرقین و اثره فی الفکر الاسلام، مالک بن نبی، دارالارشاد – بیروت

2- الاستشراق و الخلیفه الفکریه للصراع الحضاری، دکتر محمود حمدی زقزوق، سلسله کتاب الامه القطریه

3- شرق شناسی (شرقی که آفریده ی غرب است)، ادوارد سعید، ترجمه ی دکتر اصغر عسکری خانقاه و دکتر حامد فولادوند، موسسه ی مطبوعاتی عطایی – تهران

4- الظاهره الاستشراقیه و اثرها علی الدراسات الاسلامیه، دکتر سامی سالم الحاج، مرکز در اسارت العلم الاسلامی، مالت

5- فلسفه الاستشراق، دکتر احمد سمایلوفتش، دارالمعارف – قاهره

6- موقف المستشرقین بین المشارقه، دکتر صبحی ناصر حسین، سلسله کتب اثقافه المقارفه – بغداد

برای آگاهی از زندگی نامه ی شرق شناسان و آثار آنان، ر.ک: فرهنگ کامل خاورشناسان، دکتر عبدالرحمن بدوی، ترجمه: شکرالله خاکرند، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی – قم