در آخرين روزهاي عمر نائب چهارم در نامه‏اي از امام مهدي‏عليه السلام خطاب به او چنين آمده بود:

بسم الله الرحمن الرحيم اي علي بن محمد سمري، خداوند در مصيبت وفات تو، به برادران ديني‏ات، پاداش بزرگ کرامت فرمايد؛ چرا که تو تا شش روز ديگر به سراي باقي خواهي رفت. از اين رو به کارهايت رسيدگي کن و درباره جانشين پس از خود به کسي وصيت مکن! زيرا که دوره غيبت کامل [و طولاني] فرا رسيده است و از اين پس ظهوري [براي من] نخواهد بود مگر پس از فرمان الهي و آن پس از گذشت مدتي دراز خواهد بود که دلها را سختي و قساوت فراگيرد و زمين از ظلم و ستم پر گردد... [1] .

بنابراين با وفات آخرين نائب خاص امام دوازدهم در سال 329 هجري قمري، دوره غيبت طولاني که به «غيبت کبري» معروف است، آغاز شد و اين دوران همچنان ادامه دارد تا روزي که به خواست خداوند ابرهاي غيبت، کنار رود و جهان از پرتو مستقيم خورشيد فروزان ولايت، بهره‏مند گردد.

همانگونه که گذشت در دوره غيبت صغري، شيعيان به وسيله نائبان خاص با امام خود رابطه داشتند و با تکاليف الهي خود آشنا مي‏شدند ولي در دوران غيبت کبري اين نوع ارتباط قطع گرديده و مردم مؤمن براي شناخت وظايف ديني خود تنها به نائبان عام آن حضرت که همان عالمان ديني وارسته و مراجع بزرگ تقليد هستند مراجعه مي‏کنند و اين جريان، مسير روشني است که امام مهدي‏عليه السلام خود در نامه‏اي به يکي از چهره‏هاي مورد اعتماد شيعه، ترسيم فرمود. در فرازي از اين نامه که توسّط دومين نائب خاص امام ابلاغ شد چنين آمده است:

وَاَمَّا الْحَوادِثُ الْواقِعَةِ فَارْجِعُوا فيها اِلي رُواةِ حَديثِنا فَاِنَّهُم حُجَّتي عَلَيْکُم وَأَنَا حُجَّةُ اللَّهِ عَلَيهم... [2] و اما در مورد رويدادهايي که [در آينده] رخ خواهد داد [و براي شناخت وظيفه الهي خود در شرايط گوناگون] به راويان حديث ما [= فقها] رجوع کنيد. زيرا آنها حجّت من بر شما هستند و من حجّت خدا بر آنان هستم...

اين راهکار جديد براي پاسخ گويي به پرسشهاي ديني و مهم‏تر از آن شناخت وظيفه فردي و اجتماعي شيعيان در دوره غيبت کامل امام زمان‏عليه السلام گوياي اين واقعيت است که نظام مترقّي امامت و رهبري در فرهنگ شيعه، نظامي پويا و زنده است که در شرايط مختلف، امر هدايت و رهبري مردم را به استوارترين روش، انجام داده است و در هيچ دوره‏اي پيروان مکتب را بدون يک سرچشمه هدايتگر رها نکرده است بلکه سررشته امور آنها را در زواياي مختلف زندگي فردي و جمعي به دست با کفايت عالمان دين شناس و پرهيزگار که امانتدار دين و دنياي مردم هستند، سپرده است تا کشتي جامعه اسلامي را در درياي پر تلاطم و طوفاني جهان و سياست‏هاي سياست بازان استعمار از افتادن در گرداب حوادث حفظ کرده و مرزهاي اعتقادي شيعيان را پاسداري کنند.

امام هادي‏عليه السلام در بيان نقش علماي ديني در زمان غيبت فرموده‏اند:

اگر نبودند علمايي که پس از غيبت امام مهدي‏عليه السلام، مردم را به سوي آن حضرت بخوانند و آنها را به سوي امامشان هدايت کنند و با حجت‏ها و دليل‏هاي محکم الهي از دين او [که دين خداست] حمايت کنند و اگر نبودند آن عالمان هوشيار که بندگان خدا را از دام‏هاي شيطان و شيطان صفتان و از [دشمني‏هاي] دشمنان اهل بيت‏عليهم السلام نجات مي‏دهند، هيچ کس نمي‏ماند مگر اينکه از دين خدا بيرون مي‏رفت!! ولي ايشان هستند که سررشته دل‏ها [و افکار و عقايد] شيعيان را با استواري در دست دارند آنچنان که کشتي بان، سکّان کِشتي را به دست مي‏گيرد. آن عالمان، برترين [بندگان] نزد خداوند متعال هستند. [3] .

نکته‏اي که قابل توجه است شرايط و خصوصياتي است که رهبري جامعه بايد دارا باشد. زيرا که سپردن اختيار امور مردم در دين و دنيا به فرد يا افرادي که عهده دار اين مسئوليت بزرگ مي‏شوند بايد همراه با دقت نظر و تشخيص صحيح و دقيق باشد. به همين جهت پيشوايان معصوم‏عليهم السلام، ويژگيهاي فوق العاده‏اي را براي مرجع ديني و بالاتر از آن، مقام ولايت امر مسلمين که به «ولي فقيه» معروف است، بيان کرده‏اند.

امام صادق‏عليه السلام فرمود:

از ميان فقها و عالمان دين آنکس که [در برابر هر گناهِ کوچک يا بزرگ] خود نگهدار بوده و نگهبان دين و آيين [و اعتقادات خود و مردم] باشد و با خواسته‏ها و تمايلاتِ شخصي خود مخالفت کرده و از دستورات مولا [و امام عصر] خود اطاعت کند، بر مردم است که از او پيروي کنند. و بعضي از فقهاي شيعه چنين هستند نه همه آنان. [4] .