وصف حکمتی که خداوند متعال به جناب لقمان بخشیده، در آیات و روایات، مکرر به چشم می خورد. همچنین سخنان و مواعظ لقمان در قرآن – معجزه جاوید پیامبر (ص) بیان شده است. این امر، اهمیت و شرافت حکمتی را که خدا به جناب لقمان بخشیده، نشان می دهد. بنابراین باید به کتاب و عترت مراجعه کنیم، تا ببینیم حکمتی که به ایشان عطا شده چیست؟

وَلَقَد آتَینا لُقمانَ الحِکمَهَ اَنِ اشکُر للهِ وَ مَن یَشکُر فَاِنَّما یَشکرُ لِنَفسِهِ وَ مَن کَفَرَ فَاِنَّ الله غَنیُّ حَمیدٌ [1]

ما به لقمان حکمت بخشیدیم که خدا را شکر کن. و کسی که شکرگزار باشد، صرفاً به نفع خودش شکر کرده است و هر کسی کفران کند، خداوند، بی نیاز و در خور ستایش است.

خداوند در این آیه فرموده است که ما به لقمان «حکمت» دادیم. و خود در تفسیر حکمت، تعبیر «اَنِ اشکُر للهِ» را آورده است. یعنی «خدا را شکر کن» را به او بخشیدیم.

این نحوه بیان، به زیبایی هر چه تمامتر، هم موهبت الهی به لقمان و هم نحوه بخشیدن آن را توضیح می دهد. «خدا را شکر کن» چگونه قابل بخشش است؟ مسلماً به صرف گفتن و امر کردن، این بخشش صورت نمی گیرد.

امر به شکر کردن، در مورد کسی مفید و نافذ است که در مرتبه ای از معرفت و عقل و فهم باشد که هم اهمیت آن امر را بشناسد، و هم حسن آن را تا حد وجوب عمل به آن تشخیص دهد. در آن صورت، چه بسا اصلاً نیازی به فگتن و امر کردن نباشد. و او با همان عقل و فهم عطا شده، به ضرورت شکر خداوند برسد.

در بیان همین آیه مبارکه، از امام موسی بن جعفر (ع) روایت شده که خطاب به «هشام» فرمودند:

یا هِشامٌ اِنَّ الله تَعالی ... قالَ: وَ لَقَد آتَینا لُقمانَ الحِکمَهَ

قال: الفهمُ و العقل [2]

یعنی منظور از حکمت داده شده به لقمان در آیه شریفه، «فهم» و «عقل» است. به این ترتیب، نحوه اعطاء «خدا را شکر کن» به لقمان فهمیده می شود. در حقیقت خدای متعال، فهم و معرفت و عقلی به او بخشید، تا به برکت آن، لقمان خود تشخیص دهد که باید خدا را شکر کند. و او در این کار، احتیاج به امری که امتثال آن برایش مشکل و تکلف آور باشد، نداشته است.

نکته ظریفی که در ظاهر این آیه باید مورد توجه قرار گیرد، کلمه «آتینا» است. خدای سبحان می فرماید: «حکمت را ما دادیم» پس معلوم می شود که باید لطف خدا شامل حال انسان شود تا یاد بگیرد. «شکر» خدا را به جای آورد. و این فهم شکر، چیزی نیست که هر کس به اختیار خودش بتواند به آنان نائل شود. بلکه این لطف خداست که انسان به حدی از فهم و عقل برسد که بفهمد، باید خدا را شکر کند و بدین ترتیب از درجه شکر خدا و رسیدن انسان به درجه فهم آن، چه اندازه اهمیت دارد. چرا که همه حکمت نهاده است. بنابراین باید موضوع «شکر خداوند» بسیار جدی و اساسی تلقی شود، و به عنوان یک حکم فرعی و جزئی، نباید به آن نگاه کرد.