معرفت «حمد»، از بزرگترین نعمت های خدا بر ما انسانهاست که اکثراً مورد غفلت و بی توجهی قرار می گیرد، و کمتر کسی به نعمت بودن آن توجه می کند. برای تنبه به این موهبت الهیف باید بدانیم که ممکن بود خداوند انسان را بیافریند و نعمت های بی شماری هم به او ببخشد، اما معرفت حمد و سپاس منعم را به او ندهد. این معرفت، چیزی غیر از معرفت خدا و غیر از معرفت نعمت های خداست. لازمه شناخت خدا و نعمت های او، این نیست که انسان، لزوم حمد خدا و حُسن این کار را بفهمد. به عنوان مثال «سلامتی» از نعمت های بزرگ خداست که بسیاری اوقات، مورد غفلت و بی توجهی انسان قرار می گیرد. امام فهم نعمت بودن سلامتی یک مطلب است، و فهم این که انسان سزاوار است به خاطر این نعمت، شکرگزار خدای مهربان باشد، مطلب دیگری است. ممکن بود خدای تعالی فهم نعمت سلامتی را به انسان ببخشد، ولی فهم این که شکرگزار نعمت الهی باشد به او عطا نکند.
بنابراین «معرفت حمد خدا» نعمت بسیار بزرگ و در عین حال لطیفی است که فهم نعمت بودن آن، با تذکر امام زین العابدین (ع)، به فضل الهی برای انسان روشن می گردد. امام (ع) در پاسخ به این سئوال که اگر خدا این نعمت را به بندگان عطا نمی کرد چه می شد؟ بیان بسیار زیبا و روشنی فرموده اند: مردم از نعمت های بیکران الهی که از سرمنت و بدون هیچ استحقاقی به آنها عطا کرده است. پی در پی استفاده می کردند، و غافل از این که خدا می خواهد به این وسیله بندگانش را امتحان کند، از ستایش و شکرگزاری نسبت به او دریغ می ورزیدند. و در این صورت، مانند چارپایان و بلکه گمراهتر از آنان می شدند.

تعبیری که در بیان عطای نعمت در این دعا به کار رفته، فعل «ابلاهم» است. «بلی» مانند «ابتلی» معنای امتحان را در بر دارد، همان طور که در قرآن کریم درباره امتحان حضرت ابراهیم (علی نبینا و آله و علیه السلام) تعبیر «ابتلی» به کار رفته است.

وَاِذِا ابتَلی اِبراهیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ [1]

وقتی خدا ابراهیم را به کلماتی امتحان کرد.
خداوند چون می خواسته حضرت ابراهیم (ع) را امتحان کند، تعبیر «ابتلی» را به کار برده است.

در اینجا نیز امام (ع)، واژه «ابلی» را استفاده فرموده اند که معنای امتحان الهی را می رساند. پس اگر خدا «معرفت حمد» خودش را به بندگان عطا نمی کرد، هرگز در این امتحان پیروز نمی شدند، و نعمت های بی دریغ الهی را صرف می کردند، بدون این که حمد او را به جا آورند. و چه بسا حتی از این نکته که خدا به آنها این نعمت ها را ارزانی کرده، نیز غافل می ماندند.

انسانی که «معرفت حمد» به او تفضل نشده است، با فراخی و وسعت، از رزق و روزی خدا بهره می گیرد، ولی شکر خدا را نمی کند. و بدین ترتیب، از مرزهای انسانیت خارج شده و به حد بهیمیت می رسد، یعنی به درجه چارپایان تنزّل نموده و چه بسا از آنان هم پست تر گردد.

اِن هُم إِلاّ کَانَعماِ بَل هُم اَضَلُّ سبیلاً [2]

آنها نیستند مگر مانند چارپایان، بلکه گمراه تر از آنان.

طبق فرمایش امام (ع) «معرفت حمد» و جه تمایز انسان و حیوان است. این که انسان بفهمد که باید خدا را شکر کند، او را به حد انسانیت می رساند. این بیان به خوبی اهمیت مسأله فهم شکر را روشن می کند.