انسان با تأمل در حال خود می یابد که همه کمالاتی که نصیب او شده، از جانب خداست. و پروردگار مهربان بدون این که استحقاقی در کار باشد نعمت های بسیاری به او ارزانی کرده است. نفسی که همواره باعث رسیدن اکسیژن به اعضائ و جوارح می شود، اگر اندک زمانی دیر برسد، انسان متکبر را خوار و ذلیل می سازد. ما به خوبی می یابیم که آمد و شدِ نفس ها در اختیار ما نیست. و اگر خدای مهربان، لحظه ای این لطف خویش را از ما دریغ نماید، و مقداری آب، راه تنفس ما را مسدود گرداند، آن گاه متوجه می شویم چه نعمتی از ما سلب شده و نفس هایی که تاکنون کشیده ایم، جز عنایتی از طرف خدا نبوده است.

همچنین انسان، خود را عاقل می یابد، ولی خوب می داند که عاقل بودنش به اختیار خودش نیست. و عقل نیز نعمتی است که بدون استحقاق نصیب او شده است. به همین ترتیب، در سراسر زندگی خود، نعمت های بیکران الهی را می یابیم و متذکر می شویم که او به معنای دقیق کلمه، «منعم» است، چرا که او مالک همه نعمت هایی است که به ما عطا شده است، و ما امانتدار این نعمت ها هستیم. اعتقاد به همین واقعیت و پذیرش قلبی آن، اولین و مهمترین درجه شکر منعم است که عقل، به خوبی آن حکم می کند و حتی به لزوم آن فتوی می دهد؛ و بی توجهی و انکار و ندیده گرفتن این حقیقت را بد می شمارد و مرتکب آن را نکوهش می کند. از این رو لزوم شکر منعم، یک حکم عقلی است. و اگر خدای تعالی هم امر به شکر نعمت نکرده بود، عاقل به حکم عقل خود را مکلف به شکرگزاری می یافت. البته خداوند ضمن توجه دادن به نعمت هایی که در اختیار بندگان قرار داده است، آنها را نسبت به وظیفه شان در برابر خدای خود متنبه ساخته است:

فَکُلوُا ممّا رَزَقَکُمُ اللهُ حَلالاً طَیبُّاً وَ اشکُرُوا نِعمَهَ اللهِ اِن کنتم اِیّاهُ تَعبُدوُن [1]

پس، از روزی پاک و حلالی که خدا به شما عطا کرده بخورید. و شکر نعمت خدا را به جای آورید، اگر فقط او را بندگی می کنید.
خدا به انسان، روزی حلال و طیب عطا کرده، و اجازه استفاده از نعمت های خود را به انسان داده است. هر انسان عاقلی می فهمد که در استفاده از این نعمت ها نباید از شکر منعم خود غافل شود. وقتی ما یک وعده مهمان کسی می شویم، بعد از انجام پذیرایی بارها از میزبان تشکر می کنیم و در صدد جبران محبت او بر می آئیم. به همین گونه، باید بدانیم که همواره بر سرخوان پروردگاری نشسته ایم که نعمت های بسیار نصیب ما کرده است، و ما هر چه داریم از همین خوان نعمتی است که خدا به ما عطا نموده است. پس حتی اگر خدا امر هم نکرده بود که:

فَکُلُوا ممّا رَزَقَکُمُ اللهُ حلالاً طَیبِّاً وَاشکُرُوا نعمَهَ اللهِ .... [2]

هر انسان عاقلی تشکر از منعم اصلی را بر خود واجب می دانست. از این رو، امر خدا به انجام شکر در آیات مختلف، امری است که ارشاد و راهنمایی به حکم عقل می کند. و کاملاً روشن است که لحن خدای تعالی در این موارد با او امر دیگری – مانند حکم به گرفتن روزه و شبیه آن تفاوت دارد. در قرآن به آیات زیادی برخورد می کنیم که خدای سبحان، با توجه دادن به نعمت ها، بندگان را به وجوب شکر خود تذکر داده است:

وَجَعَلَ لَکُمُ الُّسمعَ وَ الأبصارَ وَ الاَفئدهَ لعلکُم تَشکُرُون [3]

و برای شما گوش و چشان و قلوب قرار داد، شاید شکرگزار باشید.

همین توجه کردن به نعمت بینایی و شنوایی و فهم مطالب که هیچ کدام به اختیار انسان نیست، و بسیاری از اوقات، مورد بی توجهی واقع می شود انسان را نسبت به وظیفه خود در قبال پروردگارش متذکر می سازد.

بدین ترتیب، ما در همه زوایای زندگی خویش، لطف و مرحمت الهی را می یابیم، به راستی ولی نعمت بنده، حجت را بر او تمام کرده است. و حال، این بنده است که باید وظیفه خود را شناخته و به آن عمل کند.

... لِیُتمَّ نِعمَتَهُ عَلَیکم لَعَلَّکُم تَشکُرُون [4]

(خدا می خواهد) تا نعمت خود را بر شما تمام کند، شاید که شکر گزارید.

روشن است که عقل، سرپیچی کردن از شکر این منعم را زشت می داند، و ناشایست بودن آن بر هر انسان عاقلی روشن است.
توجه به شکر منعم، در روابط اجتماعی انسان نیز کاملاً مشهود است. و کسی که از این قاعده عقلی تخلف کند، مورد بازخواست قرار گرفته و یا حداقل از الطاف دیگران بی بهره می ماند. به عنوان مثال، کسی که به دوست خود در یادگیری دروس کمک می کند، از او انتظار دارد که به طریقی از زحماتش قدردانی کند. و اگر در این وظیفه خود کوتاهی نماید، در موارد بعدی، نمی تواند به لطف او امیدوار باشد.

اگر دوستی به ما پولی قرض دهد یا از او هدیه ای دریافت کنیم و یا مشکل ما را به طریقی حل کند، هرگز این احسان ها را وظیفه او نمی دانیم و به شکرگزاری از او اهتمام می ورزیم و سعی می کنیم از این وظیفه خود کوتاهی نکنیم، و اگر حق شکر او را ادا نکنیم، خود را در مقابل او مقصر می دانیم. هر انسان عاقلی هم که شاهد کوتاهی ما در ادای شکر باشد، آن را مذمت می کند.
بنده اگر متنبه به الطاف الهی باشد، می یابد که چقدر در مقابل خداوند بی نیاز، ناچیز و ذلیل است. و چقدر باید شکرگزار او باشد. چرا که نعمت های بیکرانی به او عطا کرده، و امور ناپسند بسیاری را از او دفع کرده است.