هر انسان عاقلی، به نور حق خویش، می یابد که باید قدردان ولی نعمت خویش باشد. و حتی اگر خدای عزوجل، وعده یا وعیدی بر آن مترتب نساخته بود، حکم عقل بر وجوب شکر منعم، حجت را بر انسان تمام می کرد. با این همه، خداوند متعال وعده هایی بر انجام این وظیفه قرار داد و در مورد سرپیچی از آن نیز تهدید به کیفر (وعید) نموده و این وعده و وعید در آیات و روایات مختلف بیان شده است:

لَئِن شَکَرتُم لَأَزیدَنَّکُم وَ لَئِن کَفَرتُم اِنَّ عَذابی لَشَدیدٌ [1]

اگر (نعمت های مرا) شکر کنید، برای شما (آنها را) می افزایم، و اگر (نسبت به آنها) کفران نمائید، همانا عذاب من شدید است.
در این آیه شریفه، خداوند بشارت داده که اگر شکر نعمتی را که به شما عطا کرده ام به جا آورید، این نعمت را برایتان باقی نگاه می دارم و افزون می سازم. و اگر کفران نعمت کنید، چه بسا آن نعمت زوال یابد، و گرفتار عذاب شدید الهی شوید.

بنابراین – صرفنظر از وظیفه ای که هر کس در مقابل ولی نعمت خویش دارد اگر بخواهد بهره بیشتری از نعمت های الهی ببرد، باید شکرگزار او باشد. در غیر این صورت، استحقاق سلب نعمت و عذاب سخت خدای قهار را پیدا می کند.

البته برای این که بتوانیم شکرگزار پروردگار باشیم، باید «معرفت حمد» و «توفیق انجام» آن را از خود خدا بخواهیم. چرا که خوب می دانیم اگر اعطای پروردگار نباشد، درک نعمت و معرفت حمد او نصیب انسان نمی شود. توفیق شکرگزاری خدا را نمی یابد. پس چه بسیار است لطف پروردگاری که از سویی با اعطای معرفت و از سوی دیگر، با اعطای توفیق انجام شکر به بنده، او را در معرض لطف و عنایت بیشتر خود قرار می دهد.

امام صادق (ع) فرموده اند:

مَن اُعطِیَ الشُّکرَ اُعطِیَ الزِّیادَهَ، یَقُولُ اللهُ عزَّوَجَلَّ: لَئِن شَکَرتُم لّأزیدَنَّکُم [2]

کسی که توفیق شکر کردن به او داده شود، زیادی (نعمت) هم به او عطا می شود (خدا نعمت را بر او زیاد می کند)، خدای عزوجل می فرماید: اگر مرا شکر کنید بر شما زیاد می کنم.

امام صادق (ع) تعبیر «اُعطِیَ» را برای شکر به کار برده اند. چون برای این که بنده بتواند شکر خدا کند، باید مورد تفضّل او قرار گیرد، شکر، توفیقی است که مقدمات آن با موهبت الهی فراهم می شود.

اعطای معرفت نعمت و شناخت حمد پروردگار، کار خداست. و پس از آن نوبت به عمل اختیاری انسان می رسد. خدای متعال، از روی فضل، باب شکر را بر روی بنده اش می گشاید. اگر بنده با حسن اختیار، شاکر منعم گردد، خدای سبحان وعده فرموده که این باب را باز نگه دارد. ولی اگر بنده با سوء اختیار سرپیچی کرده و کفران نعمت کند، ممکن است این درب بر او بسته شود.

حضرت خاتم الانبیاء (ص) فرمودند:

ما فَتَحَ اللهُ عَلی عَبدٍ بابَ الشُّکرِ فَخَزَنَ عَنهُ بابَ الزِیادَهِ [3]

خدا بر بنده ای باب شکر را نگشود که باب افزایش (نعمت) را بر او بسته باشد.

اگر خدای رحمان و رحیم، باب شکر را بر بنده ای بگشاید، او را مشمول افزاش نعمت خود نیز قرار خواهد داد. به عبارتی خدای متعال، فهم و معرفتی به انسان عطا می فرماید که به سبب آن، انسان می تواند با اختیار، شکر خدا را به جای آورد و در معرض لطف و عنایت بیشتر پروردگار قرار گیرد.

در واقع اگر خدا بخواهد نعمتی را بر انسان زیاد فرماید، باب شکر را بر او می گشاید، هم چنان که اگر بخواهد انسان را بیامرزد. باب توبه را بر او باز می کند یا توفیق زیارت ائمه (ع) را نصیبش می گرداند. لذا، اگر انسان توفیق شکرگزاری نعمتی را پیدا کرد، می تواند امیدوار باشد که خدا می خواهد آن نعمت را زیاد کند، زیرا خداوند منان وعده فرموده که ادای شکر الهی به سرعت نعمت را افزون می دارد.

امام صادق (ع) فرمودند:

اَیُمّا عبدٍ أَنعَمَ اللهُ عَلَیهِ فَعَرَفَها بِقَلبِهِ – وَ فی روایَهٍ اُخری فَأَقَرَّبِها بِقَلبِهِ – وَ حَمِدَاللهَ عَلَیها بِلِسانِهِ، لَم یَنفَد کَلامُهُ حَتّی یَأمُرَاللهُ لَهُ بِالزِّیادَهِ [4]

هر بنده ای که خدا به او نعمتی بدهد، پس معرفت قلبی به آن نعمت پیدا کند [در روایت دیگری است که قلباً به آن نعمت اقرار کند] و با زبان هم خدا را بر آن نعمت حمد کند، کلامش تمام نمی شود، مگر این که خدا امر می فرماید که آن نعمت بر او زیاد شود.
گاهی بنده معرفت قلبی نسبت به نعمت پیدا می کند، و با دل قدردان آن می شود، و سپس به زبان هم آن را ظاهر می کند، در این حال، خدای عزوجل، به سرعت، نعمت خود را بر او زیاد می کند. علاوه بر این، وعده بالاتری هم به بندگان شاکر داده اند.

امام هادی از پدران گرامی خود، از امیرالمؤمنین (ع) نقل فرمودند:

ما اَنعَمَ اللهُ عَلی عبدٍ نِعمَهً فَشَکَرَها بِقَلبِهِ اِلاَّ استَوجَبَ المَزیدَ فیها قَبلَ اَن یُظهِرَ شُکرَها عَلی لِسانِهِ [5]

خدا نعمتی را بر بنده ای فراهم نکرد که او نیز شکر قلبی آن را انجام داده باشد، مگر این که قبل از اظهار زبانی شکر (طبق وعده الهی) مستوجب ازدیاد نعمت می شود.

در این روایت، بشارت بالاتری آمده است، چرا که شخص، صِرفاً با شکر قلبی طبق وعده الهی مستوجب مزید نعمت می شود.
در اینجا باید یادآور شد که بیان امام هادی (ع)، به معنای بی اهمیت دانستن شکر زبانی نیست، و اجازه بی توجهی نسبت به آن را به انسان نمی دهد. همان طور که قبلاً اهمیت شکر زبانی را با الهام از سخنان نورانی اهل بیت (ع) گوشزد کرده ایم.
از این سخن، دو مطلب فهمیده می شود: نخست، اهمیت شکر قلبی نسبت به مراتب دیگر شکرگزاری که در واقع روح و جان همه آنهاست. دوم سرعت تحقق وعده خدا نسبت به ازدیاد نعمت، که به محض انجام اولین مرتبه شکر، صورت می پذیرد.