بسیاری اوقات، خدای مهربان از روی فضل خود گنهکاران را عفو کرده و تقصیرهای آنان می گذرد. ولی اگر خدای سبحان سلب نعمت کرد، باید دانست که حتماً ناشکری صورت گرفته است. و اگر کفران نعمت نبود، تغییر نعمت حاصل نمی گردید.

امام باقر (ع) می فرماید:

اِن اللهَ قَضی قًضاءً حتماً لایُنعیمُ عَلی عَبدِهِ نِعمَهً فَیَشلبُها اِیّاهُ قَبلَ اَن یُحدِثَ العَّدُ ذَنباً یَستَوجِبُ بِذلِکَ الذَّنبِ سَلبَ تِلکَ النِعمَهِ، وَ ذلِکَ قولُ اللهِ: اِنَّ اللهَ لایُغِیرُ ما بِقومٍ حَتیّ یُغَیِروُا ما بِأنفُسِهِم [1]

قضای حتمی خدا، این است که اگر به بنده اش نعمتی عنهایت فرماید، آن نعمت را از او نمی گیرد، مگر آن که گناهی مرتکب شود که استحقاق سلب آن نعمت را پیدا کند. و این مطلب، همان قول خداوند عزوجل است که فرمود: «خداوند وضعیت یک گروه را تغییر نمی دهد، مگر آن که آنها خودشان وضع خود را دگرگون کنند.»

این سنت الهی، یکی از مصادیق سبقت گرفتن رحمت خدا بر غضب اوست. بنابراین هر چند گرفتن نعمت از امت، ظالم به آنها نیست، اما طبق آنچه خدای سبحان مقرر فرموده، تا زمانی که امتی در برابر نعمت الهی کفران و قدر ناشناسی نکند، مبتلا به سلب آن نعمت نمی شود.

ذلکِ بِأَن اللهَ لَم یکُ مُغَیراً نِعمَهً انعَمَها عَلی قَومٍ حَتیّ یُغیَروُا ما بانفُسِهمِ [2]

این به دلیل آن است که خداوند نعمتی را که به یک گروه عطا فرموده، تغییر نمی دهد، مگر این که آنها وضع خود را دگرگون سازند.
سنت الهی این است که تا وقتی کفران نعمت نشده است، نعمت را نگیرد. ولی اگر کفران صورت گرفت، ممکن است با عدلش رفتار کرده و نعمت را بگیرد، و یا با فضلش برخورد نموده و چشم پوشی کند. پس اگر تغییر در نعمت صورت گرفت، باید مطمئن بود که ناشی از کوتاهی بنده است.

امام نهم حضرت جوادالائمه (ع) می فرمایند:

نِعمَهٌ لاتُشکَرُ کَسَیِئَهٍ لاتُغفَرٌ [3]

نعمتی که شکرش به جا آورده نشود، مانند گناهی است که آمرزیده نشود.

گناهی که بخشوده نشود، و بال گردن انسان است و مانع رسیدن بسیاری از نعمت های خدا به انسان می شود. و لذا فرموده اند که اگر روزی خدا به شما نرسید استغفار کنید. چون ممکن است نرسیدن روزی از باب عقاب الهی باشد، و خدای تعالی به دلیل گناهانی که مرتکب شده اید، نعمت خود را تغییر داده باشد.

امام صادق (ع) می فرمایند:

اِذَا استَبطأتُ الرزقَ فَأَکثِر منَِ الاستغفارِ، فَأِنَّ اللهَ تَعالی قالَ: اِستغفروُا رَبَّکُم اِنَّهُ کانَ غَفارَاً یُرسِل السَّماء عَلَیکُم مِدراراً وَ یُمدِدکُم بِأموال وَ بَنینَ (یعنی فِی الدنِّیا) وَیجعَل لَکُم جَناتٍ وَیجعَل لَکم (اَنهاراً یَعنی فِی الآخِرهِ) [4]

اگر دیدی که روزی کند شده است، زیاد طلب مغفرت کن، چرا که خدای متعال فرموده است: «از خدایتان طلب مغفرت کنید، زیرا که او بسیار بخشاینده است تا از آسمان، به صورت سیل آسا بر شما ببارد، و شما را به وسیله اموال و پسران کمک کند.» (امام صادق «ع» فرمود: منظور، در دنیاست) «و برای شما باغها و رودهایی قرار دهد» (امام «ع» فرمود: منظور در آخرت است.)

گناه، نعمت های خدا را از انسان قطع می نماید. بنابراین اگر انسان، دوام و ازدیاد نعمت را می خواهد، باید قدردان ولی نعمت خود باشد، و از او درخواست کند که نعمتش را بیفزاید.

امام صادق (ع) به سفیان ثوری فرمودند:

یا سُفیانُ! اِذا اَنعَمَ اللهُ عَلیَک بِنِعمَهٍ، فَأَحبَبتَ بَقاءَها وَ دَوامَها، فَأکثِر مِنَ الحَمدِ وَ الشُکرِ عَلَیها، فَانَّ اللهَ عَزوَجَلّ قالَ فی کِتابِهِ: لَئِن شَکَرتُم لأَزیدَنَّکُم [5]

ای سفیان! اگر خدا نعمتی به تو بخشید پس دوست داشتی که این نعمت، باقی مانده و دوام داشته باشد، حمد و شکر آن را زیاد انجام بده، زیرا خدای عزوجل در کتابش فرموده است: «اگر شکر کنید، من (نعمت هایم را) بر شما افزون می گردانم.»

پس اگر واقعاً طالب بقاء و زیاد شدن نعمت هستیم، باید از راهش وارد شویم، همان طور که خداوند متعال امر فرموده است که:
وَأتُوا البُیوتَ مِن اَبوابِها [6]

و خانه ها را از درهایش وارد شوید.
راه افزایش نعمت نیز، شکر آن است. و اگر غیر این طریق بخواهیم به ما نعمت برسد، مانند این است که کسی به جای وارد شدن از در، بکوشد که از دیوار داخل خانه شود. و این چیزی است که هیچ عقل سلیمی آن را نمی پسندد، چون برای انجام هر کاری باید به دنبال سبب و راه متناسب به آن رفت.

حضرت امیرالمؤمنین علی (ع) فرمودند:

لاتَمکُن مِمَّن ... یَعجزُ عَن شُکِر ما اُوتیِ وَ یَبتَغیِ الزِیادَهَ فیما بَقیِ [7]

از کسانی مباش که ... از شکر آنچه به او داده شده عاجز است (ولی به دنبال افزایش نعمت است) و در آنچه باقی مانده افزایش را طلب می کند.

زیاد شدن نعمت و یا تداوم آن، در حقیق کار خداست. ولی سنت خدا چنین است که هر کاری از طریق سبب متناسب با آن انجام شود. هر کس که طلب زیادتی نعمت دارد، باید حمد خدا را به جای آورد که خود وعده فرموده به سبب شکر، نعمت را افزایش دهد، و آن را از بنده سلب نکند.

بنابراین اگر در انجام وظیفه شکر خود مرتکب کوتاهی شده ایم و خود را مستحق تغییر نعمت پروردگار می دانیم (که یقیناً چنین است) باید دست به دعا برداریم و به پیشگاه الهی عرضه بداریم:

اِغفِر لِیَ الذُّنوبَ الَّتی تغَیرُِ النِعَّمَ [8]

(خدایا) ببخشش گناهانی که نعمت ها را تغییر می دهد.

از خدای غفور رحیم می خواهیم که کوتاهی ما در شکر نعمت های خود را ببخشد، و بدین ترتیب ما را از سلب آنها و نزول بلایا مصون بدارد.