می دانیم که هر خیر و برکتی به انسان می رسد، از جانب خداست. و همه کمالات مخلوقات، از طرف خدا نصیبشان شده است، بنابراین باید شکر گزار الطاف الهی باشند.

اما توجه به این نکته ضروری است که هر چند خداوند می تواند همه نعمت ها را بدون واسطه نصیب بندگان کند ولی سنت خود را چنین قرار داده که از طریق اسباب و وسائط، نعمت های خود را به ایشان برساند. [1] البته، این خداست که نعمت ها را به بندگان می رساند، ولی او خود، واسطه هایی برای این کار قرار داده و این وساطت را هم خودش به آنها بخشیده است. وقتی نعمتی به وساطت واسطه ای به ما می رسد، در حقیقت خدا آن را واسطه رسیدن نعمت به ما قرار داده است. لذا در مقام شکرگزاری، در درجه اول باید اعطا کننده اصلی (خدای منعم) را شکرگزاریم، و بعد توجه کنیم که به واسطه چه کسی این نعمت به دست ما رسیده است.

بدون این که بخواهیم شباهت بین عمل خدا و بنده قائل شویم، برای فهم مطلب، مثال می زنیم. در نظر بگیرید که مدیر عامل شرکتی به واسطه معاون خود، به کارمندانش خدمات ویژه ارائه می کند. البته این خدمات، از طرف مدیر عامل است؛ ولی کارمندان، خود را موظف می دانند که از معاون نیز به خاطر وساطت در ارائه خدمات تشکر کنند.

هر چند که می دانند این امکانات از جانب خودش نبوده و هیچ سهمی هم در آن نداشته است.

پس بعد از توجه و قدردانی از منعم اصلی، نخستین امر واجب، تشکر از واسطه نعمت است.

امیرالمؤمنین (ع) نیز به این مطلب تذکر فرموده اند که:

اَوَّلُ ما یَجِبُ عَلَیکُم للهِ سُبحانَهُ شُکرُ اَیادیهِ وَ ابتِغاءُ مَراضیهِ [2]

اولین (حق) واجب خدای سبحان بر شما، این است که ایادی او را شکر گزارید، و (به این وسیله) رضای او را طلب کنید (دنبال کسب رضای خدا بروید.)

«اَیادی» جمع «اَیدی» و «ایدی» هم جمع «ید» است. کلمه «ید» به معنای «دست» به کار می رود. بنابراین «ایادی» جمع الجمع است.

دست، «واسطه» عمل انساناست و انسان با دستش کار می کند. «ایادی خدا» واسطه هایی هستند که خدای عزوجل به وسیله آنها، نعمت هایش را به بندگان می رساند. با وجود این که همه چیز از ناحیه خدا به مخلوقات می رسد، ولی گاهی مخلوقی در این امر واسطه می شود.

مثلاً روزی رسان، خداست. ولی پدر، واسطه این کار می شود. بنابراین پدر، جزو اَیادی خدا قرار می گیرد و باید شکر او هم ادا شود.
خدای سبحان به بندگانش تذکر داده که شکر واسطه های نعمت خود را فراموش نکنند. و شکر واسطه ها را لازمه شکر خودش دانسته است، تا آن جا که بدون شکر ایادی الهی، شکر خدا هم ادا نمی شود.

امام رضا (ع) فرموده اند:

مَن لَم یَشکُرِ النَعَمِ مِنَ المَخلوقینَ لَم یَشکُرِ اللهَ عَزَّوَجَلَّ [3]

کسی که رساننده نعمت از مخلوقات را شکر نگزارد، خدای عزوجل را شکر نکرده است.

در این روایت به «واسطه های نعمت»، تعبیر «منعم» شده است. به اعتبار این که ما نعمت را از طریق واسطه نعمت دریافت می کنیم.

کسی که نسبت به شکر واسطه نعمت بی توجه باشد، در حقیقت در ادای شکر الهی کوتاهی کرده است. پس شکر خدا بدون انجام شکر نسبت به واسطه های نعمت، محقق نمی گردد. و اگر بنده بخواهد در زمره شاکرین قرار گیرد، نمی تواند نسبت به واسطه های نعمت بی توجه باشد، انسان با کوتاهی در این وظیفه مهم، در حقیقت مرتکب کفران نعمت می شود و استحقاق سلب نعمت پیدا می کند. در مقابل راه حفظ کردن و باقی نگهداشتن نعمت، سپاسگزاری از خدا و واسطه های نعمت اوست.
امام رضا (ع) نیز به این مطلب تذکر فرموده اند:

اَیُّهاَالناسُ! اتََقوا اللهُ فی نِعَم اللهِ عَلَیکُم فَلا تُنفِّروها عَنکُم بِمَعاصیهِ، بَلِ استدَیموُها بِطاَعَتِهِ وَ شکُرِهِ عَلی نِعَمِهِ وَ اَیادیهِ [4]

ای مردم! در مورد نعمت های خدا که بر شما فرو فرستاده، تقوا پیشه کنید. بنابراین با ارتکاب معصیت های الهی، نعمت های او را از خود گریزان نکنید. بلکه با انجام طاعات الهی و با سپاسگزاری از واسطه های (نعمت) او، دوام نعمت را از خدا بخواهید.