«والدین» از مصادیق واسطه های نعمت هستند که خداوند عزوجل در قرآن کریم، ما را نسبت به حقوق ایشان تذکر داده است. به دنبال سفارش حضرت لقمان به فرزندش، در مورد این که به خدا شرک نورزد، خداوند متعال فرموده است:

وَ وَصیناَ الاِنسانَ بِوالدَیهِ حَمَلتَهُ اُمُهُ وَهناً عَلی وَهنٍ وَ فِصالُهُ فی عامَینِ اَنِ اشکُرَ لی وَلِوالِدَیکَ اِلََّی المَصیرُ [1]

ما انسان را به پدر و مادرش سفارش کردیم (مخصوصاً به مادرش) که او را با ضعف شدید حمل کرد، در حالی که جدا شدنش (از مادر) دو سال طول کشید. (سفارش کردیم) که: شکر من (خدا) و پدر و مادرت را به جای آور، بازگشت (انسانها) به سوی من (خدا) است.
خداوند متعال در این آیه، نسبت به پدر و مادر و خصوصاً مادر سفارش کرده است. چرا که مادر برای پرورش فرزند. دچار ضعف و ناتوانی می شود. «وَهن» به معنای سستی و ضعف، و عبارت «وَهناً علی وَهن» به معنای ضعف روی ضعف است.

هر چه از مدت بارداری مادر می گذرد و به وقت وضع حمل نزدیک تر می شود. سستی و ضعفش بیشتر می گردد. و کودک بعد از متولد شدن نیز به مادر وابسته است و جدا شدنش از مادر، دو سال طول می کشد تا دوران شیرخوارگی او طی شود.

خداوند متعال بعد از طرح این مطلب می فرماید که ما سفارش کردیم: «اَنِ اشکُر لی وَلِوالِدیکَ». واژه «آن» در اینجا «تفسیریه» و برای تفسیر سفارش الهی و توضیح «وَصَّینا» است. یعنی سفارش خدا این است که من (خدا) و پدر و مادرت را شکر کن.

در نتیجه پس از اولین سفارش لقمان که در مورد شکر خدا بود، دوباره مسأله شکر خدا و پدر و مادر که از ایادی نعمت او هستند مطرح شده است و در آخر آیه آمده است: «اِلَّی المَصیرُ» یعنی به این توصیه ها عمل کنید. چرا که بالاخره به سوی من و به درگاه من محشور خواهید شد و باید جوابگوی من باشید.

در تفسر این آیه، روایات بسیاری در خصوص نیکی کردن به والدین خصوصاً مادر نقل شده است.

عَن اَبی عَبدِاللهِ عَلَیهِ السَّلامُ قالَ: جاءَ رَجُلٌ اِلَی النَِّبیِ صَلَّی اللهُ عَلیهِ وَ آلهِ وَ سَلَّمَ، فَقالَ: یا رَسُولَ اللهِ مَن اَبِرُّ؟ قالَ: اُمَّکُ. قالَ: ثُّمَ مَن؟ قال: اُمَّکَ. قال: ثَُّم مَن؟ قال: اُمَّکَ. قالَ: ثُّمَ مَن؟ قالَ: اَباکَ [2]

فردی خدمت پیامبر (ص) آمد و پرسید که به چه کسی نیکی کنم؟ حضرت فرمودند: به مادرت. سپس پرسید: در مرتبه بعد به چه کسی نیکی کنم؟ فرمودند: به مادرت. برای بار سوم پرسید: به چه کسی؟ فرمودند: به مادرت پرسید: سپس به چه کسی؟ فرمودند: به پدرت.

پس نیکی کردن به مادر، سه درجه بر نیکی کردن به پدر مقدم است. هر چند که فرزند بیشتر به پدر منسوب می شود، ولی حق مادر از این جهت بزرگتر است.

امام رضا (ع) ذیل همین آیه فرموده اند:

وَاَمَربَالشُکرِ لَهُ وَ لِلوالدِینِ، فَمَن لَم یَشکُر والدِیهِ لَم یشکُرِ اللهَ تَعالی [3]

(خدای عزوجل) امر فرموده که شکر او و پدر و مادر انجام شود. پس کسی که شکر پدر و مادرش را ادا نکند. شکر خدا را به جا نیاورده است.

خدای سبحان، شکر ایادی نعمت را شکر خودش قرارداده است. پس کسی که در آن کوتاهی کند، در حقیقت در شکر خدا کوتاهی کرده است.

بدنبال سفارش به پدر و مادر، در آیه بعدی سوره لقمان چنین آمده است که:

وَصاحِبهُما فِی الدُّنیا مَعروفاً [4]

و در دنیا با آنها برخورد خوب داشته باشد.

خدای متعال امر فرموده که در دنیا با پدر و مادر، مصاحبت به «معروف» داشته باشیم. «معروف» به معنای پسندیده و در مقابل «منکر» است. یعنی وظیفه فرزند، این است که نسبت به پدر و مادر خود خوش رفتاری کند و به گونه ای عمل کند که در عرف انسان های فهمیده و عاقل، بدرفتاری محسوب نشود. البته اگر آنها خواستند فرزند خود را به گناه و معصیت خدا وادار کنند، نباید آنها را اطاعت کند.

لاطاعَهَ لَمِخلوقٍ فی مَعصِیَهِ الخالِقِ [5]

در مورد کاری که معصیت خداست، نباید از هیچ مخلوقی اطاعت کرد.

ولی همین عدم اطاعت را هم باید به صورت مؤدبانه و با برخورد خوب نشان دهد. همان طور که قبلاً بیان شد، خداوند مهربان، خود شاکر بنده ای است که در انجام وظیفه شکرش کوتاهی نکرده باشد. پس اگر فرزندی قدردان زحمات پدر و مادر خود بود، بهتر است که آنها نیز کارِ خوب فرزند خود را شکر کرد و بی تفاوت نباشند.