تا اینجا ارتباط معرفت امام (ع) با معرفت خدا فقط از یک جنبقه توضیح داده شد: طریقیت داشتن امام شناسی برای خداشناسی. اما ارتباط این دو معرفت به این امر خلاصه نمی شود و مسأله از جنبه دیگری هم قابل بیان است. جنبه دیگر، موضوعیت داشتن و هدف بودن معرفت امام (ع) است [1] وقتی کسی خدا را شناخت یعنی برایش روشن شد که پروردگاری دارد عقلاً باید تسلیم او شده و به ربوبیت او گردن بِنَهد. «خداشناس» کسی است که به این مرحله از پذیرش و تسلیم نسبت به خدا رسیده باشد و در حقیقت، خدا را به خدایی قبول کرده باشد.

چنین کسی لازم است نسبت به باب خدا یعنی پیامبر و ائمه (صلوات الله علیه و علیهم اجمعین) هم تسلیم شود. یعنی ایشان را به همان مقامی که خدا برایشان قرار داده باور کند، تا توحید از او پذیرفته شود. به تعبیر دیگر، لازمه پذیرش ربوبیت خدای عزوجل، پذیرفتن نبوت پیامبر (ص) و امامت ائمه (ع) است. قبول ولایت اهل بیت (ع) شرط توحید (خداشناسی) دانسته شده است. وقتی از امام معصوم (ع) درباره خداشناسی می پرسیدند، ایشان در پاسخ تنها به قبول خداوند اکتفا نمی کردند، بلکه پذیرفتن پیامبر (ص) به نبوت و ائمه (ع) به امامت و حتی دشمنی با دشمنان ایشان را در تعریف خداشناسی مطرح می کردند.

ابوحمزه ثمالی به امام باقر (ع) عرض می کند:

جعلتُ فداک فما مَعرِفَهُ اللهِ؟ قال عَلَیهِ السَّلام: تَصدیقُ اللهِ عزوجل و تَصدیقُ رُسُولِهِ صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَ آلهِ وَ سَلَّمَ، و مُوالاهُ علی – علیه السَّلامُ والإنتمامُ به و بأَئِمَّهِ الُهدی – علیهم السلام – و البَراءَهُ الی الله عزوَّجلَّ مِن عَدوَّهِم. هکذا یُعرَفُ اللهُ عزَّوجَلَّ [2]

فدایت شوم معرفت خدا چیست؟ فرمود: باور داشتن خدای عزوجل و باور داشتن پیامبرش (ص) و دوستی و همراهی با علی (ع)، و پذیرفتن امامت او و ائمه هدی (ع)، و بیزاری جستن از دشمنان ایشان به سوی خدای عزوجل، این است معرفت خداوند عزوجل.
و در حدیث دیگری، جابر جعفی از امام باقر (ع) نقل کرده است:

انّما یَعرِفُ اللهَ عزوجَّل و یَعبدُهُ مَن عَرَفَ اللهَ و عَرَفَ اِمامَهُ مِنّا اهلَ البیتِ. و مَن لایعرِفُ اللهَ عزوجل ولا یعرِفُ الامامَ مِناّ اهل البیتِ فانّما یَعرِفُ و یَعبُدُ غیرَاللهِ هکذا – واللهِ ضًلالاً [3]

تنها کسی اهل معرفت خدا و عبادت اوست که خدا را بشناسد، و اهل معرفت امام (ع) از ما اهل بیت باشد. و قسم به خدا کسی که خدا را نشناسد و معرفت نسبت به ما اهل بیت نداشته باشد، چنین کسی غیر خدا را شناخته و بندگی غیر او را این چنین گمراهانه کرده است.

از این احادیث و نظائر آنها به صراحت می توان نتیجه گرفت که موحد (خداشناس) در فرهن شیعی به کسی گفته می شود که اعتقاد به خدا و پیامبر (ص) و ائمه (ع) دارد، و اهل ولایت محسوب می شود. اینجاست که می فهمیم امام شناسی (به معنای اعتقاد به امام «ع») ثمره و محصول درخت خداشناسی (به معنای اعتقاد به خدا) است. یعنی وقتی معرفت خدا به بار نشسته و میوه دهد، میوه آن معرفت امام (ع) است. و اگر بر این درخت، چنین میوه ای به ثمر نرسد، معلوم می شود که درخت بی ثمر و بدون فایده ای است، زیرا به محصول و ثمره واقعی خود نرسیده است.

امام شناسی میوه درخت خداشناسی است. همان طور که هر درختی به میوه اش شناخته می شود، توحید هم به امانت شناخته می شود. درخت سیب، به این دلیل که میوه سیب بر آن می روید، درخت سیب، به این دلیل که میوه سیب بر آن می روید، درخت سیب است و هر کس نوع درخت را به میوه روی آن می شناسد. درخت توحید نیز زمانی درخت توحید خواهد بود که ثمره آن اعتقاد به امام (ع) باشد. اگر چنین میوه ای بر آن نروید، دیگر درخت را نمی توان درخت خداشناسی دانست.

بنابراین معرفت امام (ع) نه تنها شرط و لازمه معرفت خدا بلکه نشانه منحصر به فرد آن است. یعنی با این نشانه و فقط با همین نشانه می توان فهمید که چه کسی خداشناس یا خدانشناس است. اگر نشانه دیگری برای خداشناسی در احادیث اهل بیت صلوات الله علیهم اجمعین بیان شده باشد، فرع بر این اصل است. اصل اصول دین، ولایت چهارده نور پاک (ع) است. و هر خیر دیگری، از نتایج و ثمرات این اصل، به حساب می آید، چنانچه در حدیث حضرت صادق (ع) دیدیم، که فرمود: «نحن اصل کل خیر» (ما ریشه همه خوبی ها هستیم.)

این نوع ارتباط ( میوه با درخت یا نشانه با صاحب نشانه) نوع دیگری از ارتباط بین معرفت امام (ع) و معرفت خداست که باید در کنار ارتباط نوع اول (راه و هدف یا وسیله و مقصود) در نظر گرفته شود.

به همین عنایت دوم است که امام حسین (ع) در پاسخ به فردی که از ایشان پرسید:

ما معرفه الله؟

معرفه الله چیست؟

پاسخ فرمودند:

مَعرِفَهُ اهلِ کَلَّ زمانٍ اِمامَهم الذی یَجِبُ عَلَیهمِ طاعَتُه [4]

معرفت اهل هر زمانی امام خودشان را که طاعت او برایشان واجب است.

حضرت سید الشهداء (ع) در حقیقت درخت توحید را از روی میوه اش تعریف فرمودند، تا سئوال کننده به وسیله نشانه توحید، بتواند آن را بشناسد. در واقع چون معرفت خدا جز به معرفت امام زمان (ع) شناخته نمی شود و تحقق نمی یابد، لذا امام حسین (ع) معرفه الله را به معرفت امام زمان (ع) تفسیر فرمودند.

پس معرفت امام (ع) به معنای اعتقاد به ایشان جزء ناگسستنی معرفه الله می باشد. اگر خداشناسی فرد به امام شناسی ختم نشود، هنوز نمی توان او را موحد دانست. شیعه و سنی هر دو این روایت را از پیامبر (ص) نقل کرده اند که:

مَن ماتَ ولَم یَعرِف اِمامَ زَمانِه ماتَ میتهً جاهِلیَّه [5]

هر کس بمیرد در حالی که امام زمان خود را نشناخته باشد، به مرگ جاهلی از دنیا رفته است

پیامبر (ص) به صراحت بیان کرده اند کسی که امام زمان خود را نشناسد، هنوز از جاهلیت و شرک در نیامده است. بنابراین معرفت خدا اگر به معرفت امام عصر (ع) منتهی نشود، شخص را دیندار نمی کند [6] در حقیقت انسان با نشناختن امام (ع) و تسلیم نشدن در برابر او، همه چیز را از دست می دهد، در حالی که همه نعمت ها و اعمال نیک، در صورت وجود معرفت امام (ع) سعادت آور می شود.