در فصل گذشته روشن شد که معرفت امام (ع)، در هر مرتبه ای که حاصل شده باشد، به درجه ای از محبت قلبی نسبت به ایشان می انجامد. یکی از لوازم این محبت، «ذکر» محبوب است.

«ذکر» به معنای «یاد کردن» است، و از اعمال اختیاری انسان می باشد. ولی معرفت و محبت قلبی، زمینه ساز طبیعی این عمل اختیاری است. «ذکر» دو مرحله دارد: یکی قلبی و دیگر زبانی که اولی شرط و مقدمه دومی است، و روح و جان هر دو مرحله، چیزی جز معرفت و محبت محبوب نیست.

فرزندی که قلبش مملو از محبت پدر است، یاد او را از خاطر نمی برد، همواره ذکر پدر را در یاد و خاطر خود می گذراند، و به دنبال این ذکر قلبی، در کلام او نیز یاد پدر متجلی می شود، خصوصاً اگر نگرانی درباره او داشته باشد مثلاً اگر یک بیماری بر پدر عارض شده باشد به طور مرتب به فکر مشکلات او است، و در یاد کردن و دعا برای پدر، نیازی به تذکر دیگران ندارد.
قلب فرد امام شناس نیز به میزان معرفتش، نسبت به ولیِ نعمت خویش محبت دارد، و برای ذکر قلبی و زبانی نسبت به محبوب خویش نیازمند امر مولوی نیست، چرا که هر انسان عاقلی با نور عقل خود می فهمد که ترک «ذکر منعم» نوعی کفران نعمت است، و خدای متعال نیز، انسان را نسبت به این وظیفه عقلی و فطری خویش تذکر داده است:

وَاذکُرُوا نِعمَهَ اللهِ عَلَیکمُم [1]

نعمت خدا را بر خودتان یاد کنید.

امر به «ذکر» در این آیه شریفه، از نوع تنبه عقلانی دادن به یک امر فطری است که جنبل ارشادی دارد. انسان خود را مکلف می داند که هر دو نوع ذکر (قلبی و زبانی) را نسبت به منعم خویش داشته باشد. حال ببینیم نعمتی که خدای تعالی «ذکر» آن را واجب شمرده، چیست؟

وَاذکُرُوا نِعمَهَ اللهِ عَلَیکُم اِذ کُنتُم اَعداءً فَألَّفَ بَینَ قُلوُبِکُم فَأَصبَحتُم بِنعِمَتِهِ اِخواناً وَ کُنتُم عَلی شَفا حُفرَهٍ مِنّ النّارِ فَأَنقَذَکُم مِنها [2]

نعمت خدا را بر خود یاد کنید، آن هنگام که با هم دشمن بودید، پس خدا میان دلهای شما الفت برقرار کردو به سبب نعمت او با هم برادر شدید، و (آن گاه که) بر لبۀ گودالی از آتش بودید، پس خدا شما را از آن نجات داد.

خداوند عزوجلّ اشاره به نعمتی می کند که به واسطه آن، بین مردم صلح و آشتی برقرار کرده و آنها را از خطر هلاکت در آتش نجات داده است. امام صادق (ع) در معرّفی این «نعمت» فرموده اند:

قَولُهُ تَعالی: «وَ کُنتُم عَلی شَفا حُفرَهٍ مِنَ النّارِ فَأَنقَذَکُم مِنها» بِمُحَّمَدٍ صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ [3]

خداوند به برکت حضرت رسول اکرم (ص) مردم را از هلاکت نجات داده است.

پس این نعمتی که در آیه شریه، «یاد کردن» از آن واجب شمرده شده، وجود مقدس پیامبر خدا (ص) است.

البته معرفت قلبی کسانی که مُنجی بودن پیامبر (ص) و اهل بیتشان را چشیده اند، بهترین گواه بر وجوبِ ذکر قلبی و زبانیِ این نعمت است. مشرکان مکه، از نخستین کسانی بودند که سفینۀ نجات بودن رسول اکرم (ص) را چشیدند، چرا که به برکت ایشان از شرک و گمراهی نجات یافتند، و سپس همه هدایت شدگان، به برکت وجود پیامبر (ص) و امامان معصوم (ع) از فتنه های گوناگون رهایی یافته و به مسیر هدایت راهنمایی شدند.

قالَ عَلیَّ عَلَیهِ السلامُ لِرَسولِ اللهِ صَلِّی اللهِ صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ: یا رَسُولَ اللهِ! اَمِنّا الهُداهُ اَم مِن غَیرِنا؟

قال: بَل مِنّّا الهُداهُ اِلی یَومِ القیِامَهِ. بِنا استَنفَذَهُمُ اللهُ عزّوَّجلَّ مِن ضَلالَه الشرک، وَ بِنا یَستَنفِذُهُم مِن ضلالَهِ الفِتنَهِ، وَ بِنا یُصبِحُونَ اِخواناً بَعدَ ضَلالَهِ الفِتنَهِ، کَما بِنا اَصبَحوُا اِخواناً بَعدَ ضًلالَهِ الشِّرک [4]

حضرت علی (ع) از پیامبر اکرم (ص) پرسید: آیا هدایت کنندگان از ما هستند یا از غیر ما؟

پیامبر اکرم (ص) فرمودند: هدایت کنندگان تا روز قیامت از ما هستند. خدای عزوجل، به برکت ما مشرکین را از گمراهی شرک نجات داد. و به سبب ما از گمراهی فتنه نجات پیدا می کنند. و همان طور که بعد از گمراهی شرک، به وسیله ما با یکدیگر برادر شدند، پس از گمراهی فتنه نیز به وسیله ما، با هم برادر می شوند.

اینجا از دو نوع گمراهی سخن گفته شده است: گمراهی «شرک» و گمراهی «فتنه». اولی مربوط به زمان بعثت رسول خدا 0ص) است، و دومی مربوط به دوران بعد از رسالت ایشان و خصوصاً پس از رحلت ان حضرت می باشد.

پیامبر (ص) مشرکان را از شرکت نجات دادند. و آنها را در حالی با هم برادر ساختند که به خون هم تشنه بودند. اما در سال های پس از رسول خدا (ص)، مسلمانان گرفتار ابرهای تیره نفاق شدند، و به فتنه افتادند. تنها راه نجات برای رهایی از فتنه هایی که در اعصار و قرون مختلف دامنگیر مسلمانان می شود، تمسک به رشته هدایتی است که خود پیامبر (ص) آن را معرفی فرموده و هدایت و نجات را در آن منحصر دانسته است:

وَاعتَصُموا بِحَبلِ اللهِ جَمیعاً وَلا تَفَرَّقُوا [5]

همگی به رشته الهی تمسک کنید و (از آن) پراکنده و جدا نشوید.

از پیامبر خدا (ص) پرسیدند: این رشته الهی چیست که در قرآن، امر به تمسک به آن شده است؟ ایشان لحظاتی سر مبارک را پائین انداخته و سپس سر را بلند کرده و با اشاره به حضرت علی بن ابیطالب (ع) فرمودند:

هذا حَبلُ اللهِ الَّذی مَن تَمَسَّک بِهِ عٌصِمَ فی دُنیاهُ وَلَم یَضِلَّ فِی اُخراهُ [6]

این است رشته الهی، که هر کس به او تمسک جوید، در دنیا محفوظ می ماند، و در آخرت گمراه نمی گردد.
کسانی که به رشته الهی چنگ زده و راه نجات را در آن دیده اند، می یابند که این، «نعمتِ» بزرگ خداوند است. و بعد از این معرفت قلبی، وظیفه خود می دانند که برای شکر نعمت، ذکر آن را بر قلب و زبان خود جاری سازند و بگویند:
الحَمدُللهُ الَّذی جَعَلَنا مِنَ التَمسِّکینَ بِوِلایَهِ اَمیرِ المؤمنینَ وَالأئِمِهِ عَلَیهِمُ السَّلامُ [7]

خداوند متعال در آیات دیگر نیز، نعمتی را که «ذکر» آن واجب است، به ما شناسانده است:

وَاذکُرُوا نِعمَهَ اللهِ عَلَیکُم وَ میثاقَهُ الَّذی وَ اثقَکُم بِهِ [8]

نعمت خدا بر خودتان، و میثاقی را که خدا از شما گرفته، یاد کنید.

این میثاق چیست که خدای سبحان در این آیه کریمه، امر به یاد کردن از آن فرموده است؟

امام صادق (ع) در دعای روز غدیر این میثاق را چنین شناسانده اند:

... الحَمدُلِلِه الَّذی اَکرَمَنا بِهذا الیَومِ وَجَعَلَنا مِنَ المُوفینَ بِعَهدِهِ اِلَینا وَ میثاقِهِ الّذی واثَقَنا بِهِ مِن وِلایَهِ وُلاهِ اَمرِهِ [9]

خدا را سپاس که ما را به سبب این روز کرامت بخشید، و ما را از وفا کنندگان به عهد خود قرار داد و نیز به میثاق خود درباره ولایت والیان امر خود، ما را از وفاداران مقرر داشته است.

بنابراین میثاقی که امر به «ذکر» آن شده ایم، عهدی است که درباره ولایت امیرالمؤمنین و ائمه اطهار (ع) گرفته شده است. به علاوه، امام زمان (ع) به طور خاص به عنوان «میثاق الله» معرفی شده، همان طور که در زیارت آل یس می خوانیم:

السَّلامُ عَلَیکَ یا میثاقِ اللهِ الذَّی اَخَذَهُ وَ وَکَّدَُ [10]
سلام بر تو، ای میثاق خدا که از آن پیمان گرفته، و مورد تأکیدش قرار داده است.

پس بندگان خدا – به حکم عقل و با تأکید امر الهی – موظف به «ذکر» امام زمان (ع) هستند. وجوب این یاد کردن، برخاسته از محبتی است که به واسطه معرفت ایجاد می شود. ولی به هر حال یک عمل اختیاری است که انسان باید نسبت به آن ملتزم و متعهد باشد، و از اهیمت آن غفلت نورزد.
خدای متعال علاوه بر تذکر به وجب مطلق «ذکر» اهل بیت (ع) در مورد ذکر زبانی و آشکار کردن یاد آنها نیز به طور خاص امر فرموده است:

اَمَّا بِنَعمِهِ رَبِّکَ فَحَدِثّ [11]
نعمت پروردگارت را آشکار کن.

نعمتی را که خداوند تعالی امر به بازگو کردن آن نموده، چیست؟ حضرت صادق (ع) در پاسخ به این پرسش می فرماید:
فَحَدِثّ بِدینِه [12]
پس در این آیه، مقصود از نعمت، «دین» خدا است. و چون در یکی از زیارات، خطاب به امام عصر (ع) (ع) می خوانیم:
السَّلامُ عَلی صاحِبِ الدّینِ المأثُور [13]
بنابراین برای شکر نعمت خدای عزوجل، باید ذکر صاحب دین او یعنی امام زمان (ع) را آشکار کنیم.

ذکر زبانی امام عصر (ع) از معرفت و محبت حضرتش نشأت می گیرد. کسی که شهد محبت حضرت در وجودش جای گرفت، هیچ گاه زبان خود را از یاد ایشان خالی نمی گذارد. آیات الهی برای چنین کسی تأکیدی دوباره بر آن امر فطری و عقلی است، زیرا برای چنین فردی با غیبت امام زمان – مانعی برای یاد و تذکر حضرتش نیست.

خدای تعالی می فرماید:

وَاَسبَغَ عَلَیکُم نِعَمَهُ ظاهِرَهً وَ باطِنَهً [14]
نعمت های ظاهری و باطنی خود را بر شما به تمام و کمال رساند.

امام کاظم (ع)، نعمت باطنی را امام غایب (ع) معرفی کرده و بعد فرمودند:

یَغیبُ عَن ابصارِ النّاسِ شَخصُهُ، وَلایَغیبُ عَن قُلُوبِ المؤمِنینَ ذِکرُهُ [15]
شخص ایشان از چشم های مردم غایب می شود، ولی یادِ ایشان از دلهای مؤمنان غایب نمی گردد.

کسی که قلبش مالامال از محبت امام زمانش گشته، مایل است از هر طریقی ذکر و یاد او را زنده کند. پس دوستدارانِ ایشان، به صورت فطری بدون نیاز به امر یا تذکری به احیای نام و ذکر امام مهدی (ع) می پردازند، و اثر ذکر قلبی آنها نسبت به امام عصر (ع) در ذکر زبانیِ آنها نیز آشکار می شود.