هر فرد دین شناسی که در دینداری ثابت قدم باشد، وظیفه دارد به همان مقداری که از فقاهت نصیب برده است، تبلیغ دین کند تا افراد دیگر نیز در مسیرِ دین شناسی قرار گیرند. در غیر این صورت، در مقابل خدای جل جلاله و امام زمان خویش (ع) مسئول است و مورد مؤاخذه قرار می گیرد که چرا شکر نعمتِ دین شناسی را با انتشار آن ادا نکرده است.

افراد جاهل اگر در عدم معرفت خویش کوتاهی کرده و مقصّر باشند، استحقاق مؤاخذه و عقوبت پیدا می کنند. ولی خداوند عزوجل، قبل از این که از جاهل مقصرّ بپرسد، افراد عالِم را مورد پرسش قرار می دهد که چرا علم خود را منتشر نکرده اند.

امام صادق (ع) در روایتی به سنگینی وظیفه دین شناسان تصریح فرموده اند:

قَرَأتُ فی کِتابِ عَلیٍٍ عَلَیهِ السَّلام: اِنَّ اللهَ لَم یَأخُذ عَلَی الجُهاّلِ عَهداً بِطَلَبِ العِلمِ حَتّی اَخَذَ عَلَی العَلَماءِ عَهداً بِبَذلِ العِلمِ لِلجُهّالِ [1]

در کتاب امیرالمؤمنین (ع) خواندم که خدا بر نادان ها پیمانی برای طلب علم نگرفته است، مگر بعد از این که از دانشمندان برای بذل علم به نادانها عهد گرفته است.

جاهلان، وظیفه کسب دین دارند. ولی عالِمان در درجه اول و قبل از آنها موظفّ هستند که غیرت دینی داشته باشند و با احساس مسئولیت به تبلیغ دین بپردازند. عالمان، نباید دور خود و دوستانشان خط کشیده و به مجالس خصوصی خویش اکتفا کنند. بلکه باید برای دین، دل بسوزانند و مخلصانه به تبلیغ آن بپردازند. و اگر به این وظیفه مهم خویش اهتمام کنند، خداوند تعالی، اجر و پاداش بسیاری به ایشان ارزانی می دارد.

امام باقر (ع) در بیان فضیلت فرد دین شناسی که به تبلیغ دین می پردازند، فرموده اند:

عالمٌ یُنتَفَعُ بِعِلمِهِ اَفضَلُ مِن سَبعینَ اَلفَ عابِدٍ [2]

عالِمی که (دیگران) از علمش بهره مند شوند، از هفتاد هزار عبادت کننده برتر است.

وظیفۀ تبلیغ دین، منحصر به قشر خاصی از افراد نیست، بلکه هر کس در هر لباسی و هر شغلی که باشد می تواند به همان اندازه ای که فقاهت دینی دارد، با عمل و کلام خویش به گسترش دین همت گمارد. اگر کسی حتی یک روایت از اهل بیت (ع) آموخت، می تواند آن را به دیگران نیز ابلاغ کند و آنها را از علم خود به اندازه همان یک روایت بهره مند گرداند. بدین ترتیب هر عالِمی، به نسبت علم خویش، می تواند با ارشاد دیگران به ثواب تبلیغ دین دست یابد.

امام باقر (ع) مژده داده اند که ثواب انتشار علم دین برتر از عمل هفتاد هزار عابد است. باید توجه داشته باشیم که سخن اهل بیت (ع) حجت است و در کلام ایشان مبالغه نیست. لذا این بشارت جای تأمل بسیار دارد، چرا که فردِ دین شناس، با اعتقاد به وعدۀ امام (ع) می تواند به تجارت پرسودی دست زند، و بدین وسیله زندگی جاوید خویش را تأمین سازد.

معاویه بن عمار می گوید: به امام صادق (ع) عرض کردم:

رَجُلٌ راوِیَهٌ لِحَدیثِکُم یَبُثَّ ذلِکَ فیِ الناسِ وَ یُشدِّدُهُ فی قَلُوبِهِم وَ قَلُوبِ شیعَتِکُم، وَ لَعَلَّ عابِداً مِن شیعَتِکُم لَیسَت لَهُ هذِهِ الرِّوایَهُ، اَیَّهُما اًفضَلُ؟

شخصی حدیث شما را زیاد نقل می کند و در میان مردم نشر می دهد و آن را در دلهای مردم و شیعیان شما استوار و محکم می کند، و چه بسا عابدی از شیعیان شما (این گونه) روایت نمی کند، کدام یک برتر هستند؟

قالَ عَلَیهِ السَّلام: الرّاوِیَهٌ لِحَدیثِنا یُشَدِدٌ بِهِ قُلُوبَ شِعَتِنا اَفضَلُ مِن اَلفِ عابِدٍ [3]

امام صادق (ع) فرمودند: کسی که احادیث ما را بسیار نقل می کند و با آن دلهای شیعیان را محکم می سازد، از هزار عبادت کننده بهتر و با فضیلت تر است.

متأسفانه بسیاری از شیعیان، حتی زمانی که بخوهند دنبال دین شناسی بروند، به روایات اهل بیت (ع) آن چنان که شایسته است مراجعه نمی کنند، و دل های آنها به وسیله احادیث محکم نمی شود. حتی در میان بسیاری از تحصیل کرده ها، حدیث چندان طرفدار ندارد، چرا که نسبت به جایگاه آن در علم دین، جاهل هستند [4] و طعم کسب علم از مکتب اهل بیت (ع) را نچشیده اند. لذا هر کس پایه های اعتقاد به حدیث را در میان دلهای شیعیان محکم کند، باب علم دین را به روی آنها گشوده است.

امام صادق (ع) به تحکیم قلوب «شیعیان» نسبت به احادیث تأکید فرموده اند و به وصف تشیع تصریح کرده اند. معلوم است که حتی این عده که جزء اقلیت امام شناس هستند برای پی بردن به اهمیت اهل بیت (ع) به تبلیغ و آموزش نیاز دارند و هر کس به اندازه علمی که در این زمینه دارد، باید غیرت به خرج دهد و دیگران را مطلع سازد، و بدین ترتیب از ثوابِ بسیارِ این عمل نیز بهره مند گردد.
تبلیغ امر دین در زمانی که صاحب اعلی آن در زندان غیبت اسیر است، اهمیت بیشتر دارد. چرا که شیعیان سرگردان در این دوره، یتیمانی هستند که در غیاب پدر دلسوز خویش ممکن است دچار هر گونه انحراف و حیرت و ... شوند. در چنین زمانی، هر کس به نوعی در دستگیری از یتیمان آل محمد (ص) بکوشد، قطعاً از ثواب بسیاری بهره مند می گردد، چرا که آنها یتیمانِ نیازمند به تعلیم و تربیت والدین هستند که با غیبتِ ولی خویش، از دسترسی عادی به منبع علم محروم شده اند. اینان در فقدانِ مربِّ خویش، چاره ای ندارند جز این که با توسلّ و طلب یاری از امام زمان (ع) به تفقه در دین بپردازند، تا از امتحانِ سختِ دینداری در زمان غیبت، سربلند و پیروز بیرون آیند.

امام حسن عسکری (ع) آخرین ولِی شیعیان قبل از غیبت حضرت مهدی (عج) بوده و آنها را در معرض مصیبت بزرگی می دیدند، و می دانستند که چه امتحان بزرگی در پیش روی آنها قرار دارد. آن امام هُمام، توصیه های فراوان در باب تشویق به تعلیم و دستگیری از ضعیفان شیعه – خصوصاً در غیبت امام زمان (ع) فرموده اند. با رجوع به کتب روائی می بینیم که حدود 90% این احادیث، از زبان حضرتش و یا به واسطۀ ایشان روایت نقل شده است. و این مسأله برای دوستان امام عصر (ع) بسیار جای تأمل دارد.

امام حسن عسکری از امام موسی بن جعفر (ع) نقل فرموده اند:

فَقیهٌ واحِدٌ یُنقِذُ یَتیماً مِن اَیتامِنَا المنقَطِعینَ عَنّا وَ عَن مُشاهَدَتِنا بِتَعلیمِ ما هُوَ مُحتاجٌ اِلَیهِ، اَشَدُّ عَلی اِبلیسَ مِن اَلفِ عابِدٍ، لأَنَّ العابِدَ هَمَّهُ ذاتُ نَفسِهِ فَقَطُّ، وَ هذا هَمَّهُ مَعَ ذاتِ نَفسِهِ ذاتُ عِبادِاللهِ وَ اِمائِهِ لِیُنقِذَهُم مِن یَدِ اِبلیسَ وَ مَرَدَتِهِ فَذلِکَ هُوَ اَفضَلُ عِندَاللهِ مِن اَلفِ اَلفِ عابِدٍ وَ اَلفِ اَلفِ عابِدَهٍ [5]

یک دین شناس که یکی از یتیمانِ ما را که از ما بریده است و ما را نمی بیند، با تعلیم آنچه نیازمند آن است نجات دهد، تحملَش برای شیطان، از هزار عابد سخت تر است. زیرا همتّ عابد، فقط خودِ اوست. امّا همّت آن فقیه، غیر از خودش، بندگان و کنیزان خدا هستند، برای این که آنها را از دست ابلیس و سرکشانی که از او پیروی می کنند، نجات دهد. و این عمل نزد خدا از (عمل) یک میلیون مرد و یک میلیون زنِ عبادت کننده بهتر است.

البته در زمان امام هفتم (ع) هم کسانی بوده اند که به ایشان دسترسی نداشته اند، خصوصاً این که ایشان مدت زیادی از عمر خویش را در زندان گذرانده اند. و از این جهت، حضرت مهدی (ع) با ایشان شباهت دارند. لذا دین شناسان را به تبلیغ دین تشویق فرموده اند. و با وجود این که توجه ایشان به ارزش عبادت و اعمال عبادی پوشیده نیست، همتّ بر دستگیری از محتاجان در امر دین را بسیار ارزشمندتر از سایر عبادات شمرده اند.

بنابراین – خصوصاً در زمانِ دوری از امام معصوم (ع) جا دارد که هر کس بیندیشد که چگونه می تواند به این عمل ارزشمند اهتمام ورزد، تا در دنیا و آخرت به درجات رفیع دست یابد، همان طور که در توصیف یاران امام زمان (ع) آمده است:

طُوبی لِمَن اَحبَّهُ وَ طُوبی لِمَن قالَ بِهِ، یُنجیهِمُ اللهُ بِهِ مِنَ الهلکِهَ، وَ بِالاِقرار باللهِ وَ بِرَسولِهِ وَ بِجَمیعِ الأئِمَهِ، یَفتَحُ اللهُ لَهُمُ الجَّنَهَ، مَثَلَهُم فِی الارضِ کَمَثَلِ المِسکَ الَّذی یَسطَعِ ریحُهُ لایَتَغَیَّرُ اَبَداً، وَ مَثَلَهُم فِی السماءِ کَمَثَلِ القَمَرِ المنیرِ الَّذی لایُطفی نُورُهُ اَبَداً [6]

خوشا به حال کسانی که امام زمان (ع) را دوست دارند [7]، و خوشا به حال کسانی که به ایشان اعتقاد دارند. خدا آنها را، به سبب آن حضرت، از هلاکت (بی دین شدن) نجات می دهد. و به سبب اقرار و اعتراف به خدا و رسول و تمام امامان (ع)، خدا بهشت را برایشان می گشاید. مَثَل آنها در زمین، مَثَل مُشک است که بوی خوش آن همه جا پخش می شود، ولی خودش از بین نمی رود، مَثَل آنها در آسمان، مَثَل ماه تابان است که نور آن هرگز خاموش نمی شود.

یاوران امام زمان (ع) باید مانند مُشک باشند که بوی خوش امامشان از آنها استشمام شود. یعنی کسانی که در شعاع وجود آنها قرار می گیرند، عطر معرفت امام (ع) به مشامشان برسد، و بدین ترتیب معرفت امام زمان (ع) را منتشر سازند. یاوران امام غریب (ع) باید مانند ماه به درخشند و هرگز سختی های دوران غیبت، نورِ وجود آنها را خاموش نسازد. و باید تا روزی که خورشید ولایت جلوه نماید، دیگران را از ماه وجود خود بهره مند سازند.