الحمدلله رب العالمین باری الخلایق اجمعین الذی بعد فلایری و قرب فشهد النجوی. والصلوه و السلام علی جمیع الانبیاء و المرسلین و علی سید ولد آدم و فخر الامم والعرب و العجم نبینا محمد و سید الوصیین امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب و الائمه المعصومین من ولده سیما الکهف الحصین و غیاث المضطر المستکین قطب عالم الامکان و صاحب العصر و الزمان الحجه بن الحسن العسکری – روحی و ارواح العالمین له الفداء.

ای مدنی برقع و مکی نقاب

سایه نشین چند بود آفتاب

منتظران را به لب آمد نفس

ای ز تو فریاد به فریاد رس

انگیزه ای که نگارنده را بر آن داشت تا سعی و کوشش خود را نسبت به معرفی نواب اربعه و مقام شامخ آنان مبذول دارد، این بود که این بزرگواران (نواب اربعه) مورد توجه خاص امام وقت خود قرار گرفته بودند تا آنجا که حضرت امام حسن عسکری (ع) درباره نایب اول جناب عثمان بن سعید (نورالله مضجعه) فرمودند: تو هم در حیات و هم بعد از وفات من ثقه و امین بوده و مورد اطمینان خواهی بود. و فرزند عزیزم (قطب عالم امکان روحی و ارواح العالمین له الفداء) تو را به عنوان نایب خاص برگزیند. و یا در مورد ناب سوم جناب حسین بن روح وقتی شخصی از ابوسهل نوبختی سئوال می کند علت اینکه محمد بن عثمان با اینکه شما از اشخاص بنام و مورد اطمینان همگان بوده اید شما را به نیابت خاصه برنگزید چه بوده است! پاسخ که میدهد در سه جمله خلاصه می کند: اول من حقی ندارم نسبت به انتخاب و باید امام (ع) تعیین بفرمایند. دوم آنکه آن اطمینانی که در حسین بن روح بود و هست شاید آن اطمینان در من بدست نیامده باشد و سوم خود او جواب می گوید که ممکن بود اگر از من سئوال کنند امام زمانی وجود ندارد تا آن اندازه در من ناراحتی ایجاد بشود که شخص سئوال کننده را با خود همراه ببرم تا جایگاه خصوصی و امام (ع) را به او نشان بدهم بر خلاف حسین بن روح که اگر امام (ع) «نغوذبالله) در ردای او جای گرفته باشد و از او سئوال کنند اگر با اسلحه بدن را ریز نمایند ممکن نیست که ردای خود را عقب زده و امام را نشان دهد.

و مطلب مهم دیگر که باید پذیرفت از سایر امور مهمتر می باشد، این است که از عصر مأمون تا زمان معتضد عباسی درالخلافه بغداد مرکز مراجعات مسلمین جهان بوده است و آنکس که به عنوان نایب خاص از طرف امام (ع) تعیین می شد، باید جوابگوی همه امور مربوط به آن عصر می بود. چنانچه جناب حسین بن روح کتاب فقه نوشته و نزد علمای عصر در قم فرستاد. و به زبان محلی آبه [1] با زنی که وجوهات خود را برای تقدیم به امام (ع) آورده بود و تکلم فرمود و به او گفت: زینب چونی چون بدی کولیه چونسته. یعنی: حالت چگونه است و حال فرزندانت چطور است تاکنون در میان علما و دانشمندان از صدر اسلام کمتر شخصی سراغ داریم که به زبان های مختلف دنیا صحبت نمایند ولی در میان نواب بوده است.

اینگونه امور و سایر اموری که از هر لحاظ در خور اهمیت بود در غیبت صغری پیش می آمد از جمله اشخاصی که مدعی مهدویت و یا نیابت خاصه گردیدند امثال: شلمغانی، حلاج، هلالی، بلالی، تمیزی و ... در آن زمان مقام نیابت خاصه بحدی مهم بود که شلمغانی با آنکه کتاب های مختلف علمی و فلسفی را به رشته تحریر در آورده بود و از این نظر در میان مردم معروفیت و جلوه ای داشت خود را نایب خاص معرفی نمود. حسین بن روح که در زندان حکام وقت بود لعن نامه ای در رد شلمغانی صادر کرد که حضرت امام زمان (ع) نیز آن لعن نامه را تصویب و خود نیز توقیع دیگری را بوسیله حسین بن روح ارسال فرمود.

باید توجه داشت که خود نیابت خاصه و بودن مقامی بس ارجمند و گرانقدر است به حدی که مرحوم حاج شیخ عباس قمی در مفاتیح الجنان به عصمت ایشان (شاید منظور نسبی باشد) قائل است و تا آن اندازه اهمیت دارد که اگر در این زمان بخواهیم عریضه ای به عنوان استغاثه و عرض حاجت خدمت امام زمان (ع) تقدیم دارمی باید توسط یکی از نواب به آن حضرت برسد همانطور که در زمان حیات خود واسطه ارتباط بین شیعه و امام بودند. آنچه ذکر شد و سایر اموری که خواهد آمد موجب تألیف این اثر گردید و نگارنده به موجب جمله «مالایدرک کله لایترک کله» معتقد است که نتوانسته ایم و نخواهم توانست به قدر کافی و وافی در این قسمت وارد شود لکن امید دارد خوانندگان به چشم اغماض و بزرگی در این کتاب بنگرند و بر نگارنده منت گذاشته و نظرات خود را ارسال دارند.
باید به صراحت گفت که از زمان غیبت صغری تا این عصر همت نویسندگان و دانشمندان بوده است که در ضمن بیان و نگارش حالات امام (ع) توجه خاص مردم را نسبت به امام وقت خویش معطوف دارند و در ضمن این امور به ذکر نواب آنهم به طور خلاصه پردازند به کنایه از اینکه در زمان غیبت صغری مردم باید بدانند که امام زمان (ع) وجود دارد و به اوضاع و احوال مردم واقف است و توجه خاص به شیعیان و موالیان خود دارد آن حضرت در نامه ای که به شیخ مفید (ره) مرقوم داشت فرمود:

«انا غیر مهملین لمراعاتکم ولاناسین لذکرکم» و همچنین در توقیعی که در جواب اسحق بن یعقوب صادر نمود می فرماید: «و اکثروا الدعاء بتعجیل الفرج فان ذلک فرجکم»

نگارنده با اذعان به بضاعت مزجاه خود کتاب حاضر را به عنوان عرض ارادت به ساحت مقدس حضرت امام زمان (ع) در معرفی شخصیت برجسته نواب خاص آن حضرت به رشته تحریر درآورده. امید آن که این ذره بی مقدار نیز انجام وظیفه نموده باشد.

در محفلی که خورشید اندر شما ذره است

خود را بزرگ دیدن شرط ادب نباشد

ذات اقدس الهی را همواره شاکر و سپاسگزارم که این وجیزه ناچیز در روز ولادت با سعادت بانوی دو جهان، دخت پیامبر عالمیان انسیه حوراء، صدیقه کبری، فاطمه زهرا (ع) به انجام رسید. در رفعت مقام آن حضرت همین بس که وقتی پروردگار به جبرئیل می خواهد عظمت این بانوی مجلله را بیان دارد می فرماید: «هم فاطمه و ابوها و بعلها و بنوها». تکرار اسم از نظر اهمیت مسمی است. یا از ائمه مأثور است که هر کس خدای را به این طریق متوسل شود: «اللهم صل علی فاطمه و ابیها و بعلها و بنیها بعدد ما احاط به علمک» (135 مرتبه که از نظر ابجد مطابق با فاطمه (ع) است) بی شک حاجتش برآورده می گردد.

اقل حقیر مذنب عاصی متمسک به حبل ولای علی بن ابی طالب و فرزندان بزرگوار او (ع) بوده و هستم. و چشم امید در روز قیامت به این بانوی باعظمت داشته و دارم.

حاج عباس راسخی نجفی