مساوات در نظام تکوین، به این معناست که همه افراد انسانی دارای آفرینش مساوی و یکسان و یک نوع و دارای نیازهای طبیعی همانند و ارزشی مساوی و برابرند، نژاد، رنگ، زبان، شکل، ویژگیهای جغرافیایی، مذهبی، اجتماعی، اخلاقی و دیگر مسائل تأثیری در این یگانگی و یک نوعی و مساوات تکوینی ندارد، افراد از هر نژاد و رنگ و زبان و مذهب و سرزمین، و دارای هر نوع عقیده و مرام و مسلک و اخلاق، با یکدیگر در بسیاری از خصوصیات انسانی و نیازهای طبیعی برابرند، و در اصل ارزشی یکسان دارند و همه افراد نوع انسانی عضو جامعه بزرگی هستند که جامعه بشری نام دارد.

این مساوات در قرآن و احادیث مطرح گردیده و روشن گشته است.

قرآن کریم:

یا ایها الناس انا خلقناکم من ذکر و انثی و جعلناکم شعوبا و قبائل لتعارفوا، ان اکرمکم عندالله اتقیکم ...[1]

ای مردمان! ما شما را از مردی و زنی آفریدیم، و به صورت ملتها و قبیله ها در آوردیم، تا با یکدیگر آشنا شوید (نه آنکه تفاخر کنید و بزرگواری فروشید که بزرگواری انسان به ملیت و قبیله و رنگ و نژاد نیست) و همانا بزرگوارتر از میان شما در نزد خدا آن کس است که پرهیزگارتر باشد...

در این آیه و امثال آن، بر همسانی و برابری افراد نوع انسان تأکید شده است، و هرگونه امتیاز، برتری و طبقه برتر و ممتاز در جامعه انسانی نفی گردیده است؛ و فضیلت و برتری از آن تقوا شمرده شده است. و این امتیازی آخرتی و خدایی است و پس از مرگ مایه برتری و امتیاز است، و در این زنتگی عامل هیچگونه امتیاز اجتماعی و طبقاتی نیست.

در تعالیم نبوی نیز درباره اصل محوری مساوات احادیثی رسیده است:

پیامبر اکرم (ص):

ان الناس من عهد آدم الی یومنا هذا مثل اسنان المشط، لافضل للعربی علی العجمی، ولا لاحمر علی الاسود، الا بالتقوی [2]

مردمان! از زمان حضرت آدم (ع) تاکنون چون دندانه های شانه مساویند، و عرب بر غیر عرب و (نژاد) سرخ بر سیاه برتری ندارد مگر به تقوا.

در بیان زیبا و عمیق پیامبر اکرم (ص) آدمیان از آغاز خلقت اولین انسان یعنی حضرت آدم (ع) تاکنون چون دندانه های شانه برابر شمرده شده اند، و امتیازات قبیله ای و قومی چون عرب بودن و عجم بودن و امتیازهای نژادی چون سیاه پوست و سرخپوست بودن مثلاً نفی گردیده است. تنها مایه امتیاز تقوا شمرده شده است، نه در روابط اجتماعی، بلکه در آخرت و پاداشهای الهی.

امام رضا (ع):

عبدالله بن الصلت ... قال: کنت مع الرضا (ع) فی سفرء الی خراسان فدعا یوما بمائده له. فجمع علیها موالیه من السودان و غیرهم. فقلت: جعلت فداک! لو عزلت لهؤلاء مائده؟ فقال: «مه ان الرب – تبارک و تعالی – واحد والام واحده، والاب واحد. و الجزاء بالاعمال» [3]
عبدالله بن صلت گوید: ... در سفر (امام) رضا «ع» به خراسان با او همراه بودم؛ روزی گفت تا سفره انداختند، و غلامان سیاه و غیر سیاه خود را به سر سفره دعوت کرد. به او گفتم: فدایت شوم، آیا بهتر نیست که اینان بر سر سفره ای جداگانه بنشینند؟ گفت: «خاموش! که پروردگار همه یکی است، و مادر یکی، و پدر یکی، و پاداش به اعمال است.»

امام رضا (ع) در این تعلیم والای خود، برای نفی هر گونه امتیاز و برتری نخست به اصل اعتقادی و ایمانی استدلال می کنند که زیربنا و پایه معیارها و باورهای اسلامی است. و آن ایمان به خدای واحد است. چون خدای همه یکی است پس همه در برابر او مساویند. در مرحله بعد به یگانگی نوع انسان و پدر و مادر اشاره می کنند. و این حقیقت را زمینه نفی طبقت و امتیازات می شمارند.