برابری و همسانی در زندگی و امور معاش، به عنوان اصلی انسانی، در تعالیم اسلامی، از راهها و شیوه های گوناگونی آموزش داده شده است:

1. در پاره ای از تعالیم اسلامی، ثروتمندان به مشارکت با تهیدستان در زندگی فرا خوانده شده اند، و بینوایان شریک اغنیا به حساب آمده اند:

امام علی (ع):

... الله! الله! فی الفقراء و المساکین، فشارکوهم فی معاشکم... [1]

... خدا! خدا! در باره کم داران و نیازمندان، باید ایشان را در امور زندگی شریک خویش قرار دهید...

امام علی (ع):

... و فقراء المسلمین اشرکوهم فی معیشتکم ... [2]

... بینوایان را در زندگی خویش شریک سازید...

امام علی (ع):

ان الله سبحانه فرض فی اموال الاغنیاء اقوات الفقراء، فما جاع فقیر الا بما منع غنی، والله تعالی جده سائلهم عن ذلک [3]

خداوند سبحان روزی بینوایان را در اموال ثروتمندان قرار داد، پس هیچ فقیری گرسنه نماند، مگر به سبب سرباز زدن ثروتمندان از دادن حق محرومان، خداوند بزرگ ایشان (سرمایه داران) را بر این امر (امر معاش بینوایان) بازخواست خواهد کرد.

امام علی (ع):

...ففرض الله فی الاغنیاء ما یقوتهم و یقوم به اودهم. [4]

... خداوند، ثروتمندان را مکلف ساخت تا از مال خویش به بینوایان خوراک بدهند، و بار سنگین زندگی را از دوش آنان بردارند.

امام صادق (ع):

ان الله تبارک و تعالی اشرک بین الاغنیاء و الفقراء فی الاموال، فلیس لهم ان یصرفوا الی غیر شرکائهم [5]

خدای متعال، ثروتمندان و بینوایان را در اموال شریک قرار داد، پس ثروتمندان حق ندارند به غیر شریکانشان بدهند... (یعنی بریزند و بپاشند و خود در مصرف زیاده روی کنند.)

2. در برخی دیگر از تعالیم، رعایت اصل مساوات نسبت به برادران دینی از تکلیفهای لازم جامعه مؤمنان شمرده شده است:

پیامبر اکرم (ص):

علی ما رواه الامام الباقر (ع): ما آمن بی من بات شبعان و جاره جائع. قال: و ما من اهل قریه یبیت فیهم جائع، ینظر الله الیهم یوم القیامه [6]

پیامبر اکرم (ص) به روایت امام باقر (ع): آن کس که شب بخوابد و همسایه او گرسنه باشد، به من ایمان نیاورده است. و هر آبادی که در میانشان گرسنه ای باشد، خداوند در روز رستاخیز به آنان نظر رحمت نکند.

امام صادق (ع):

امتحنوا شیعتنا عند ثلاث: عند مواقیت الصلوه کیف محافظتهم علیها. و عند اسرارهم کیف حفظهم لها عند عدونا، و الی اموالهم کیف مواساتهم لاخوانهم فیها. [7]

شیعیان ما را در سه مورد امتحان کنید [8]: در مراقبت نسبت به اوقات نماز، و در پوشیده داری اسرارشان از دشمنان ما [9] و در مساوات با برادرانشان در اموال.

امام صادق (ع):

ایما مؤمن منع مؤمنا شیئا یحتاج الیه و هو یقدر علیه من عنده او من عنده غیره، اقامه الله یوم القیامه مسودا وجهه، مرزقه عیناه، مغلوله یداه الی عنقه. فیقال: «هذا الخائن الذی خان الله و رسوله»، ثم یؤمر به الی النار [10]

هر مؤمنی که چیزی از چیزهای مورد نیاز مؤمن دیگری را از او دریغ دارد، و حال آنکه می تواند از خود یا دیگران آن راتهیه کند، روز رستاخیز خداوند او را با چهره ای سیاه، و چشمهایی از حالت برگشته، و دستهایی بر گردن آویخته، بر پای دارد، و به او گفته شود: این شخص خائنی است که به خدا و رسول او خیانت کرده است، سپس فرمان داده شود تا او را به آتش برند.

در این سخن کوبنده امام صادق (ع)، نیاز با واژه «شیئاً: چیزی» تعبیر شده است و این کلمه کمترین نیاز و هر نوع آن را شامل می شود و تنها به نیازهای مادی نظر ندارد؛ بلکه مردم به هر چیز و از هر مقوله و به هر مقدار نیازی بیابند انسان های دیگر وظیفه دارند برای برآورد آن نیازها تلاش کنند. بنابراین مسئولیت و تعهد برادری اسلامی، فراتر از دایره کمک رسانی مادی و مالی است، و باید برای حفظ و نجات برادران در جامعه اسلامی از همه امکانات مادی و معنوی مایه گذاشت، بلکه باید با هستی خویش به یاری برادران دینی شتافت.

امام رضا (ع):

... و مواساتهم (الاخوان) و مساواتهم فی کل ما یجوز فیه المساواه و المواساه ... [11]

... با برادران دینی در هر چیز مساوات و برابری رواست، به مساوات و برابری رفتار کند...

دایره و قلمرو مساوات اسلامی در این تعلیم رضوی تا به هر چیز کشیده می شود که مساوات در آن جایز است. روشن است که برخی از امور اختصاصی است و مساوات اجتماعی و اقتصادی در آنها راه ندارد، چون شغلها، تخصصها، ذوقها، هنرها [12]، زن، فرزند، و ... در این گونه امور همسانی و مساوات مفهومی ندارد، از اینها که گذشت در دیگر مسائل و امور برابری و مساوات اسلامی، مسئولیتی اجتماعی و تعهدی دینی است که آحاد مردم باید آن را در روابط اجتماعی در جامعه اسلامی رعایت کنند، و از طبقه سازی و اشرافیگری و فراتر و فروتر ساختن گروه های انسانی دوری گزینند، و شیوه های طبقاتی و نابرابریهای اجتماعی را اسلامی ندانند.

3. در بیان قانون زکات نیز بر اصل مساوات تاکید شده و علت وجوب آن را ایجاد تعادل و برقراری مساوات شمرده اند.

امام صادق (ع):

... و ما اخذ من الزکاه فضه علی عیاله حتی یلحقهم بالناس. [13]

... مقدار زکاتی که گرفته است صرف خانواده خود کند تا آنان را به (پایه و سطح زندگی) مردم برساند.

امام رضا (ع):

ان عله الزکاه من اجل قوت الفقراء ... لان الله کلف اهل الصحه القیام بشأن اهل الزمانه و البلوی ... و الحث لهم علی المساواه ... [14]

قانون زکات، برای تأمین زندگی بینوایان وضع شد ... چون خداوند توانمندان را مکلف کرده است که برای امور ناتوانان و بینوایان بپا خیزند ... و سوق دادن جامعه به مساوات و برابری.

این گونه احادیث روشن می کند که قوانین و ضرایب مالی در اسلام، برای نفی جامعه طبقاتی و از میان بردن فاصله های زیاد در زندگی اجتماعی – اقتصادی است. در احادیثی که درباره مصرف زکات رسیده نیز آمده است که زکات بگیران با زکات به حج می روند، خدمتکار می گیرند، صدقه می دهند. اینها همه برای رسیدن به اصل مساوات اجتماعی است یعنی قرار گرفتن زکات بگیر در سطح زکات بده.

در اینجا سخنی والا و ارزنده از فقیه نابغه، آیت الله شهید، سید محمد باقر صدر می آوریم: «ان نصوص الزکاه صرحت بان الزکاه لیست لسد حاجه الفقیر الضروریه فحسب، بل لاعطائه المال بالقدر الذی یلحقه بالناس فی مستواه المعیشی، ای لابد من توفیر مستوی من المعیشه للفقیر یلحقه بالمستوی العام للمعیشه، الذی یتمتع به غیر الفقراء فی المجتمع. و هذا معنی ان توفیر مستوی معیشی مؤحد او متقارب لکل افراد المجتمع هدف اسلامی، لابد للحکام الشرعی من السعی فی سبیل تحقیقه ... [15]: احادیث زکات تصریح کرده است که زکات تنها برای رفع نیازهای ضروری نیست، بلکه برای این است که به نیازمند تا آن حد زکات بدهند تا در سطح زندگی دیگران قرار گیرد، یعنی ناگزیر باید برای بینوایان زندگی ای فراهم گردد، همسطح زندگی عموم مردم، یعنی آنچه متمکنان جامعه دارند. و این معنای این (اصل) است که فراهم کردن سطح زندگی یکسان یا نزدیک (به یکسان) برای همه افراد جامعه، هدفی اسلامی است، که حاکم شرع باید در راه تحقق آن بکوشد...»

4. مساوات در شکل آرمانی بس والایی نیز مطرح شده و بدان پایه همسان زیستی و برابری و برادری آموزش داده شده است که مرزی میان مالکیتها و محدودیتها نماند، و داشتنها و نداشتنها مطرح نباشد و انسانها از این موضوع و عوارض سوء آن گذشته باشند و به مسائل بالاتری اندیشه کنند، و آدمیان در موضوع مالکیت و امکانات و علایق فردی نسبت به اموال و کالاها، چون رهگذرانی باشند که از کنار رودخانه ای عظیم می گذرند، و هر کس نیاز به آب دارد بدون مانع جامی بر می گیرد و می نوشد و به راه ادامه می دهد. هیچ کس مانع دیگری در بهره برداری از آب نمی گردد. این آرمان بالایی است که مردمان نسبت به مالکیت چنین بینشی بیابند، و به چنین پایه ای از رشد عقلی و معنوی و انسانی برسند، و در روابط اجتماعی هدف اصلی از آفرینش مواهب طبیعی را نیک شناخته باشند، و در عمل بدانها تحقق بخشند.

امام علی (ع):

«... یا نوف! هل تدری من شیعتی؟ قال لا والله. قال: شیعتی ... و فی اموالهم یتواسون، و فی الله یتباذلون. یا نوف! درهم و درهم، و ثوب و ثوب، والا فلا... [16]

... ای نوف! آیا می دانی شیعه ما چه کسانی اند؟ گفت: نه به خدا سوگند. امام گفت: شیعه من ... در اموال خود دیگران را شریک می کنند. (با آیین برداری رفتار می کنند) و آن را در راه خدا به یکدیگر می بخشند؛ ای نوف! درهمی و درهمی (درهمی برای خود و درهمی برای دیگران) و جامه ای و جامه ای (جامه ای برای خود و جامه ای برای دیگران) و گرنه، نه (شیعه نیستند.)

امام باقر (ع):

جعلت فداک ان الشیعه عندنا کثیر. فقال: فهل یعطف الغنی علی الفقیر؟ و هل یتجاوز المحسن عن المسیء؟ و یتواسون؟ فقلت: لا. فقال: لیس هولاء شیعه، الشیعه من یفعل هدا. [17]

(راوی می گوید به امام باقر (ع) گفتم: ) فدایت شوم، پیروان و شیعیان شما در شهرهای ما فراوانند. امام گفت: آیا بی نیازان آنان به حال بینوایان توجه می کنند؟ و آیا نیکوکاران از خطاکاران چشم می پوشند؟ و در اموالشان به مواسات رفتار می کنند؟ گفتم: نه (چنین نیست.) امام گفت: اینان شیعه نیستند، شیعه کسی است که چنین کند.

امام باقر (ع):

ایجیء احدکم الی اخیه، فیدخل یده فی کیسه فیاخذ حاجته فلا یدفعه؟ قال الراوی: فقلت: ما اعرف ذلک فینا. فقال: فلا شیء اذا. قلت فالهلاک اذا؟ فقال: ان القوم لم یعطوا احلامهم بعد. [18]

آیا شما نزد برادرتان می روید و دست در جیب او می برید و به اندازه نیاز بر می دارید و او مانع شما نمی گردد؟ راوی می گوید: گفتم این رسم در میان ما نیست. امام فرمود: پس قابل توجه نیست. گفتم آیا هلاکت در پیش است؟

گفت: این مردم هنوز به رشد عقلانی نرسیده اند.

در این حدیث اشاره به رشد جامعه بشری شده است، که در آینده تحقق می یابد، و انسان به بلوغ انسانی و عقلی می رسد، و مال و منال دنیوی وسیله نه هدف شناخته می شود، و مردمان همه به هدفها و ارزشهای والای انسانی می گرایند، و از اسارت ارزشهای پست مادی آزاد می گردند.

امام باقر (ع):

یا ابن ارطاه! کسف تواسیکم؟... یدخل احدکم یده فی کیس اخیه فیاخذ حاجته اذا احتاج الیه؟ قلت: اما هذا فلا. فقال: لو فعلتم ما احتجتم [19]

ای پسر ارطاه! آیا دیگران را در مال خود شریک می کنید؟ ... آیا کسی از شما به جیب برادرش دست می برد و نیاز خود را بر می دارد؟ گفتم: این گونه امور (در میان ما) نیست. امام فرمود: اگر چنین می کردید محتاج و نیازمند نمی شدید.

امام کاظم (ع):

یا عاصم! کیف انتم فی التواصل و التواسی؟..... ایاتی احدکم الی دکان اخیه او منزله عند الضائقه فیتسخرج کیسه و یاخذ مایحتاج الیه فلا ینکر علیه؟ قال: لا، قال: فلستم علی ما احب فی التواصل [20]

ای عاصم! چگونه پیوندهای اجتماعی را محکم می دارید و دیگران را در مال خود شریک می سازید؟... آیا در تنگدستیها کسی از شما به دکان یا منزل برادرش می رود و آنچه را نیاز دارد بر می دارد و (صاحب آن) مانع او نمی گردد؟ گفت: نه چنین نیستیم. امام فرمود: شما (در روابط اجتماعی) آن طور که من دوست دارم نیستید.

امام کاظم (ع) در این سخن به جامعه آرمانی تشیع و اسلام اشاره می کنند، که روابط اجتماعی بر اصل یاری رسانی و دیگر خواهی استوار می گردد، و بستگی به مال و مال اندوزی و دنیاپرستی رنگ می بازد، و تعهد و مسئولیت اصل ضابطه در روابط اجتماعی می گردد. و اینچنین اجتماعی، اجتماع آرمانی تشیع است.

اینها نمونه های بسیار اندکی بود در تعالیم اسلامی از اصل مساوات و مواسات (یعنی شرکت دادن دیگران در مال خود و اختصاص دادن بخشی از مال خود به دیگران) و اصل اخوت و اصل برادری اسلامی، که در متن قرآن [21] کریم مطرح گردیده است و در زمان پیامبر اکرم (ص) جامه عمل پوشیده است [22] اینها اصل برادری و اخوت مساوات و برابری را تثبیت می کند، زیرا که برادری با تبعیض و اختلاف طبقاتی و داشتنهای افراطی و نداشتنهای تفریطی مطلقاً سازگار نیست. همچنین در احادیث حق و حقوق مؤمنان نسبت به یکدیگر اگر نیک نگریسته شود و سبک و شیوه بیان و واژگانی آنها درست مورد دقت قرار گیرد، کاملاً روشن می شود که در جامعه اسلامی باید همسانی و همسویی حاکم باشد. [23]

پس از این نمونه ها که یاد شده، در باره دوران ظهور و تحقق اصل مساوات و گسترش برادری و برابری در سراسر اجتماعات، احادیثی رسیده است که از بیان و محتوای آنها می توان کشف کرد که در دوران امام منجی مساوات اجتماعی در سطحی بسیار متعالی عینیت می یابد، که شاید چگونگی آن و فراگیری و عمق نفوذ آن، در این روزگاران، برای ما با ذهنیتهای موجود پذیرفتنی نباشد. و شاید برنامه و روشهای امام موعود (ع) در این زمینه از جمله معیارها و اصول اجتماعی اسلامی است که در آنها تحریف روی داده است، آن طور که باید مطرح نگردیده و تبیین و تفسیر نگشته است. لیکن امام مهدی (ع) آنها را به شکل درست و اصلی و اسلامی اش دیگر بار عرضه می کند، چنان که در بخش «برنامه و کتاب جدید» مطرح خواهیم کرد، که امام مهدی (ع) اسلام جدید و کتاب تازه ای عرضه می کند. و با توجه به اینکه اسلام دینی ابدی و قرآن قانونی جاودانه است، آیین نو و کتاب تازه به معنای برداشتها و تفسیرها و کشف مسائل قوانینی است که در جامعه های اسلامی یا دچار تحریف گشته یا شناخته نشده است، و اگر شناخته شده بدانها عمل نشده است. از این رو ممکن است با نشر تربیت قرآنی درست و تعالی بخشیدن به انگیزه ها و ایجاد آرمان های انسانی در ذهن جامعه و افراد، انسان گرایی و انسان دوستی چنان عمیق و ریشه ای گردد، و تعهد و تکلیف شناسی و مسئولیت پذیری بدان پایه در درون آدمیان جایگزین شود، که حتی اموال شخصی، بدون هیچ مانعی برای رفاه انسانها صرف گردد. و هنگامی که امام از مردم دعوت کند که از اموال شخصی خود به دیگران بدهند و نیازهای جامعه را برآورند، با هر چه دارند روی هم بریزند و همگی در خانواده ای بزرگ به نام خانواده بشری برادرانه زندگی کنند، همه آمادگی داشته باشند، و از دستورات امام در این زمینه ها با آغوش باز فرمان برند. زمینه ها و هسته های اصلی این معیارها و ضوابط در روابط اجتماعی، در تعالیم اسلامی آموزش داده شده است و ما نمونه هایی از آنها را آوردیم. این تعایم در سطح جامعه بشری، در هنگامه ظهور و رستاخیز دولت مهدی (ع)، شکوفا خواهد شد.

روشن است که اجرای دقیق و قاطع و بدون استثنای اصل مساوات در سه محور یاد شده، جامعه مرفه و همسطح را می سازد، و ریشه طبقه و امتیازات طبقاتی و افراط و تفریط مالی را می خشکاند، و نیازی برای اجرای مساوات در اموال شخصی نمی ماند، و بر فرض بماند، برنامه های متعالی تری در کار است، که افراط و تفریط ها را به کلی ریشه کن می کند، و تعادل و توازنی عادلانه و انسانی برقرار می سازد. احادیثی در این زمینه رسیده است که همگی بیانگر همین اصل است:

پیامبر اکرم (ص):

ابشرکم بالمهدی یبعث فی امتی ... یرضی عنه ساکن السماء و ساکن الارض، یقسم المال صحاحاً فقال له ر جل: و ما صحاحاً؟ قال: السویه بین الناس. [24]

به مهدی بشارتتان می دهم. او از میان امت من برانگیخته می شود... ساکنان آسمان و زمین از او خشنود خواهند بود. او مال را درست درست تقسیم می کند. مردی پرسید: درست درست چیست؟ فرمود: «میان همه، مساوی»

امام باقر (ع):

فانه (القائم) یقسم، و یعدل فی خلق الرحمان: البر منهم و الفاجر .... [25]

... امام قائم (اموال را) برابر تقسیم می کند و میان (همه) مردم نیکوکار و بدکار به عدالت رفتار می نماید...

.... و یسوی بین الناس حتی لاتری محتاجا الی الزکاه... [26]

.... (امام مهدی «ع») میان مردم به مساوات رفتار می کند، به گونه ای که به زکات نیازی نباشد...

تعالیم اسلامی در این زمینه فراوان است. در اینجا به همین چند حدیث بسنده می گردد. برخی دیگر از این احادیث در فصل «رفاه اقتصادی» یاد شد و تفسیر و تبیین گشت.