اسلام حقیقی و ایمان را دانستیم. اینک برای آنکه همه جهان بحث روشن شود، درباره کفر هم باید شناخت صحیحی داشته باشیم. در قرآن کریم چنین آمده است:

«اِنّا هَدَیناهُ السَّبیلَ اِمّا شاکِراً و اِماّ کَفوراً» [1]

ما انسان را به راه صحیح هدایت کردیم؛ چه سپاسگزار باشد و چه ناسپاس.

امام صادق (ع) در توضیح آیه فرموده اند:

اِمَّا آخَِذٌ فَهُوَ شاکِرً وَ اِمّا تارِکُ فَهُوَ کافِرٌ [2]

یا راه هدایت را بر می گزیند که در این صورت شاکر است؛ و یا آن را وا می گذارد که کافر می شود.

یعنی هدایت را خدا می کند و پس از اینکه راه صحیح بندگی شناخته شد، اگر شخص همان را بپذیرد مؤمن است؛ و اگر نپذیرفت، کافر می شود. پس ایمان و کفر فرع آن است که راه هدایت مشخص شود. و آنگاه اگر کسی با سوء اختیارش از راه بندگی سرباز زند، کافر می شود.

امام باقر (ع) می فرمایند:

کلَّ شَیءٍ یَجُرُّهُ الاِقرارُ وَ التَّسلیمُ فَهُوَ الایمانُ وَ کلُّ شیءٍ یَجُرُهُ الاِنکارُ وَ الجُحُودُ فَهُوَ الکُفرُ [3]

هر چه انگیزه انجامش اقرار و تسلیم باشد، ایمان است. و هر چیزی که از روی انکار و جحود باشد، کفر است.

این، تعبیر دیگری است از آنچه امیرالمؤمنین (ع) فرموده بود که آنچه در آینۀ عمل مؤمن دیده می شود، تسلیم و یقین اوست و آنچه در مرآتِ عمل کافر مشاهده می شود، انکار و سرکشی اوست. چهره خارجی عمل ملاک نیست، روح آن اهمیت دارد که آیا منطبق بر روح بندگی و تسلیم خدا هست یا نه؛ اگر بود، ایمان و اگر نبود، کفر است. مهم این است که چه اعتقاد و معرفتی باعث و انگیزه عمل شخص شده است و او که حق را شناخته است، از سر اطلاعت پروردگار عمل می کند، یا بنای عصیان و نافرمانی دارد. امام صادق (ع) می فرمایند:

مَعَنی الکُفرِ کُلَّ مَعصیَهٍ عُصیَِ الله بِها بِجِهَهِ الجَحدِ وَ الانِکارِ وَ الاِستِخفافِ وَ التَّهاوُن فی کلَّ ما دَقَّ وَ جَلَّ [4]

منظور از کفر هر معصیتی است که از روی جحد و انکار و سبک شمردن و خوار انگاشتن در هر مورد کوچک یا بزرگی انجام شود.

حقیقت کفر این است که شخص روح بندگی و اطاعت از خداوند را نداشته باشد. بنابراین به صِرف اطاعت نکردنِ امر پروردگار کافر نمی شود، بلکه اگر این اطاعت نکردن به جهت عدم تسلیم و حالتِ انکار یا سبک شمردنِ ربوبیت و مولویت خدای متعال باشد، سبب کفر می شود؛ و در این صورت تفاوتی بین صغیره و کبیره نیست. زیرا کسی که بنای اطاعت ندارد، برایش تفاوتی نمی کند که آنچه مولایش به او امر کرده، کوچک باشد یا بزرگ. آنچه مهم است روح تسلیم و بندگی است که در چنین شخصی وجود ندارد. امام صادق (ع) می فرمایند:

اِنَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ فَرَضَ فَرائِضَ مُوجِباتٍ عَلَی العِباد. فَمَن تَرَکَ فریضَهً مِنَ المُوجَباتِ فَلَم یَعمَل بِها و جَحَدَها کانَ کافِراً .... فَلَیسَ مَن تَرَکَ بَعضَ ما اَمَرَ اللهُ عزَّوَجَّلَ بِهِ عِبادَهُ مِنَ الطاعَهِ بِکافرٍ، وَلکِنَّهُ تارِکُ لِلفَضلِ مَنقوُصٌ مِنَ الخَیر [5]

خدای عزوجل واجباتی را بر بندگان واجب ساخته است که اگر کسی به آنها عمل نکند و آنها را انکار کند، کافر است ... پس آن کس که برخی از طاعات مأمورٌ بهِ را ترک نماید، (به صِرف ترک) کافر نیست، اما فضیلتی را از دست داده و خیری به او نرسیده است.

مراد از فضیلت در اینجا آن ثوابی است که در اثر ترک طاعت از دست داده، و البته از جهت دیگر مستحق عقاب الهی هم خواهد بود که در این حدیث به آن اشاره نشده است. آنچه مهم است اینکه انسان به خاطر ترک مأمورٌ بِه کافر نمی شود. چه بسا این ترک کردن، روح تسلیم و اقرار به عبودیتّ را در او نسبت به خدای متعال از بین نبرده باشد. و می توان فرض کرد که کسی نافرمانیِ خدا را بکند اما هنوز از مسیر بندگی و روح اعتراف به ربوبیت او بکلی خارج نشده باشد:

اِلهی لَم اَعصِکَ حینَ عَصیتُکَ وَ اَناَ بِرُبوُبیَّتِکَ جَاحِدٌ ولا بِاَمریکَ مُستَخِفٌّ .... وَ لا لِوَعیدِکَ مُتَهاوِنٌ، لکِن خَطیئَهٌ عَرَضَت وَسوَّلَت لی نَفسی وَ غَلَبَنی هَوایَ ... [6]

خدایا، تو را نافرمانی نکردم در حالی که منکر ربوبیت تو بوده و یا فرمان تو را سبک شمرده باشم ... و یا تهدید تو را چیزی حساب نکرده باشم؛ ولی یک خطایی پیش آمد و نفسمَ آن را برایم (زیبا) جلوه داد و هوایِ نفس من بر من غلبه نمود...