ایمان و کفر هر دو فرع شناخت حقیقت هستند. اگر کسی تسلیم آنچه شناخت بشود، اهل ایمان، و اگر تسلیم نشود، کافر است. اما کسی که اصلاً حقیقت برایش روشن نشده باشد، نه راه ایمان و تسلیم برایش باز است و نه امکان کافر شدن دارد. چنین کسی اصلاً معرفی برایش صورت نگرفته تا بخواهد آن را بپذیرد یا رد کند.

این گونه افراد در صورتی که خود تقصیری در نشناختن حق و حقیقت نکرده باشند، «مستضعف» نامیده می شوند و حکم خاصی برای آنها در کتاب و سنت بیان گردیده است. از امام باقر (ع) درباره «مستضعف» سئوال شد. فرمود:

هُوَ الذّی لایَهتَدی حیلَهً اِلیَ الکُفرِ فَیَکفُرَ و لا یَهتَدی سَبیلاً اِلی الایمانِ؛ لاَ یَستَطیعُ اَن یؤمِنَ وَ لاَیَستَطیعُ اَن یَکفُرَ. فَهُم الصِبیانُ وَ مَن کانَ مِنَ الرِجالِ وَ النساءِ عَلی مِثلِ عُقُولِ الصِبیانِ مَرفُوعٌ عَنهُمُ القَلَمُ [1]

مستضعف کسی است که راهی به سوی کفر ندارد تا کافر شود و راهی به سوی ایمان ندارد؛ نه می تواند ایمان بیاورد و نه می تواند کافر شود. پس اینها (مستضعفین) کودکان هستند و مردها و زنانی که در عقل همچون کودکانند. از اینها تکلیف برداشته شده است.

عقل وسیله تشخیص حق از باطل است و عقل است که انسانِ عاقل را به تسلیم در برابر حق وا می دارد. کسی که از این نعمت الهی محروم است، تشخیص نمی دهد که در مقابل پروردگارش باید سر تسلیم فرود آورد و به همین دلیل شایسته مؤاخذه و عقابِ نیست. و لذا خداوند متعال از اینگونه افراد قلم تکلیف را برداشته است.

البته کسانی که هدایت به دین اسلام نشده اند، ممکن است خودشان کوتاهی کرده و در نشناختن دین حق مقصر بوده باشند. مثلاً یک مسیحی که می داند ادعای اسلام بر خلاف مسیحیت این است که پیامبری بعد از حضرت عیسی (ع) ظهور کرده و احتمال وجود حقیقتی در این ادعا را می دهد، عقلش بر او حکم می کند که باید تحقیق کند و به درستی یا نادرستی مکتب اسلام پی ببرد. حال اگر خودش به تحقیق نپرداخت و حقیقت هم برایش روشن نشد، تقصیر با خودِ اوست. چنین کسی جاهل مقصرّ است. و جاهل مقصّر بر خلافِ جاهل قاصر (که خود در شناخت حقیقت کوتاهی نکرده است) مستضعف نیست. زیرا راه برایش باز بوده و خودش به سوء اختیارش خود را محروم کرده است. چنین شخصی چه بسا نداند که اگر تحقیق می کرد به چه نتایجی می رسید، ولی لزومی ندارد خودش بداند. زیرا خدای متعال که از دلها و نیات انسان ها آگاه است می داند چه کسی خودش کوتاهی کرده و چه کسی اصلاً احتمال حقانیت دین اسلام را نمی داده است. و لذا آنها که در واقع مستضعف نیستند، خداوند آنها را می شناسد و می تواند در قیامت ایشان را مؤاخذه و سپس ب خاطر کوتاهی و تقصیری که داشته اند مجازات نماید. این حدیث امام صادق (ع) ناظر به این گونه افراد است:

مَن عَرَفَ اختلافَ الناسِ فَلَیسِ بِمُستَضفٍ [2]

کسی که اختلاف میان (مذاهب) مردم را بداند و بفهمد، مستضعف نیست.