از مباحث گذشته روشن شد که دینداری فقط و فقط به معرفت امام (ع) محققّ می شود، به طوری که اگر کسی امام شناس باشد در واقع خداشناس و پیغمبرشناس هم هست، و با وجودِ معرفت امام (ع) عمل نکردن به احکام فرعیه، ضرر به اصلِ وجود دین نمی زند. و در مقابل اگر کسی امام شناس نباشد، در حقیقت توحید و نبوت را هم نپذیرفته و چنین کسی از نظر کتاب و سنت، «بیدین» شناخته می شود. اکنون در فصل سوم سخن این است که همه آنچه درباره معرفت امام (ع) بیان شد، در معرفت نسبت به آخرین امام و حجت الهی، یعنی وجود مقدس حضرت حجه بن الحسن (ع) خلاصه می شود. و کسی که امامان منصوب از جانب خدا را قبول دارد، لازمه اش این است که به آخرین آنها که پیشوای زنده موجود در این زمان است، معتقد باشد و قبول داشتنِ پیشوایان قبلی بدون اعتقاد به امام زمان (ع) بیفایده است. لذا فرموده اند:

لایَکوُنُ العَبدُ مُؤمِناً حَتیّ یَعرِفَ اللهَ وَ رَسُولَهُ وَ الائِمَهَ کُلَّهُم وَ اِمامَ زَمانِهِ وَ یَرُدَّ اِلَیهِ وَ یُسَلِمَ لَهُ. [1]

بنده، ایمان نخواهد آورد مگر آنکه معرفت خدا و رسول او و همه امامان و (معرفت) امام زمان خود را داشته باشد و به آن حضرت رجوع کند و تسلیم ایشان باشد.

ملاحظه می شود با اینکه به معرفتِ همه امامان تصریح شده است، ولی برای نشان دادنِ اهمیتِ مطلب، به ذکر امام زمانِ شخص، از باب ذکر خاص بعد از عام، اشاره رفته است. و این، نقش محوریِ معرفت امام هر زمان را در تحقق ایمان می رساند، به طوری که وجود همه معرفت های پیشین بدونِ معرفت امام زمان شخص، برای وی فایده ندارد و او را از بدبینی و گمراهی خارج نمی سازد. آنچه انسان را از بیدینی و اعتقاد جاهلی به نور ایمان و هدایت الهی می رساند، فقط و فقط معرفت امام زمان وی می باشد. این حدیث را شیعه و سنی به طور متعدد از پیامبر اکرم (ص) نقل کرده اند:

مَن ماتَ وَ لَم یَعرِف اِمامَ زَمانِهِ، ماتَ میتَهٌ جاهِلیَّهً [2]

هر کس بمیرد در حالی که امام زمان خود را نشناخته است، به مرگِ جاهلی از دنیا رفته است.

مرگ جاهلی یعنی مردنِ بدون شناخت خدا و رسول خدا (ص) و کسی که به معرفت امام زمان خود نایل نشده، در واقع از گمراهیِ زمان جاهلیت که خدا و پیغمبر را نمی شناختند، خارج نشده است. بنابراین، معرفت خدا و رسول، اگر به معرفتِ امام زمان (ع) منتهی نشود، به حال انسان فایده ای نخواهد داشت و او را دیندار نمی کند.

درباره حدیث فوق، شخصی از امام صادق (ع) سئوال می کند: «جاهلیَّهً جَلهاءَ اَو جاهِلیَّهً لایَعرِفُ اِمامَه؟»: منظور از جاهلیت، جهل مطلق و نسبت به همه چیز است یا فقط نشناختن امام است؟ حضرت در پاسخ می فرمایند:

جاهِلیَّهَ کُفرٍ وَ نِفاقٍ وَ ضَلالٍ [3]

منظور جاهلیت کفر و نفاق و گمراهی است.

یعنی عدم معرفت نسبت به امام زمان (ع) نتیجه اش کفر و نفاق و گمراهی است. عدم معرفت که یک فعل اختیاری انسان است، ممکن است در اثرِ عدمِ معرفیِ خداوند امام زمان (ع) را بدون کوتاهی کردنِ خود شخص باشد که این حالت «ضلال» نامیده می شود که تعبیر دیگری از «استضعاف» است. در این حالت، شخص مقصر هم نیست ولی به هر حال از هدایت الهی و دینداری محروم گشته است. حالت کفر و نفاق مربوط به شخصی است که برایش معرفیی الهی صورت گرفته، ولی او در پذیرفتن و زیرِبار آن رفتن کوتاهی کرده، و این هم دو حالت دارد: یا انکار و عدم تسلیم خود را صریحاً ابراز می کند که «کفر» نامیده می شود، و یا مخفی می دارد که حالت «نفاق» است. و در هر سه مورد، بالاخره شخص از مسیر عبودیت خداوند دور افتاده و عاقبت به خیر نیست. [4]

پس در حقیقت، با نشناختن و تسلیم امام زمان (ع) نشدن، انسان همه چیز را از دست می دهد. همه کارهای خوب و اعمال نیک، در صورت معرفت امام زمان (ع) برای انسان سعادت آور می باشد و در غیر این صورت هیچگونه دستگیری از شخص نمی کند.

نباید تصور شود که اینهمه تأکید بر اهمیت معرفت امام زمان (ع) صِرفاً برای این است که از طریقِ آن، احکام دین و شریعت به دست می آید. به تعبیر دیگر: ارزش معرفت امام زمان (ع) فقط از جهت «طریقیت» داشتنِ آن برای آشنایی با فروع دین نیست، بلکه بالاتر از آن و مهمتر از آن «موضوعیت» داشتنِ معرفت امام عصر (عج) است؛ به طوری که اصلاً حقیقتِ دین خلاصه می شود در معرفتِ آن حضرت و بیش از همه آنچه از طریق نماز و روزه و حج و سایر عبادات خدا عبادت می شود، از طریقِ معرفت امام زمان (ع) این بندگی کردن صورت می پذیرد. نفسِ اعتقاد به امامتِ ایشان و رجوع و تسلیم به ایشان، بالاترین بندگِِی خدا و روحِ همه اعمالِ عبادی به حساب می آید و خداوند بیش از هر چیز به همین اعتقاد و قبول ولایت، عبادت می شود.

از همین جهت است که در یکی از زیارات امام عصر (ع) که با عبارت «السلامُ عَلیَ الحَقِ الجَدید» آغاز می شود، خطاب به آن حضرت چنین می خوانیم:

السَّلامُ عَلَی الدّینِ المأثورِ [5]

سلام بر دین (به ما) رسیده.

وجود مقدس ولی عصر (عج) و معرفت به ایشان، همان دینی است که خدای متعال از ما خواسته و به وسیله پیامبرش بر ما نازل فرموده است. و این فراز به رساترین تعبیری «موضوعیت» داشتنِ معرفت امام زمان (ع) را می رساند.