خدای متعال برای اهدایت انسان ها، امامان از اهل بیت پیامبر (ص) را معرفی کرد تا مردم با مراجعه به ایشان، از گمراهی نجات یافته و به سعادت ابدی برسند. و این بزرگترین نعمت خدا بر انسان ها بوده است. زیرا همچنانکه ملاحظه شد تنها وسیله هدایت، همین چهارده معصوم (ع) هستند.

امت اسلام این افتخار را پیدا کردند که با سیزده نفر از این بزرگواران زندگی کنند و از محضرِ آنها استفاده ببرند. البته از امکانِ استفاده ای که برای امت بود، متأسفانه تعداد بسیار بسیار اندکی استفاده صحیح کردند، ولی به هر حال خداوند نعمت حضور ایشان را تا قبل از آخرین امام (ع) از مردم سلب نکرد.

باید به این نکته توجه داشت که: اگر خداوند نعمتی را بدون آنکه شخص استحقاق داشتنِ آن را داشته باشد به او ارزانی کرد، این لطف خدا «فضل» نامیده می شود. و اگر بعد از مدتی آن نعمت را سلب کرد، چون در اصل استحقاقی برای به دست آوردن آن نداشته است، ظلمی از طرف خداوند به او صورت نگرفته و گرفتن آن نعمت عین «عدل» خداوند است.

بر خدا واجب نیست که همواره و برای همه کس با فضل خود رفتار کند، بلکه گاهی به فضل و گاهی هم به عدلِ خویش رفتار می کند. و هر دو حالت به حکمتِ ذات مقدسش بر می گردد. و هیچ دلیل ندارد که ما انسان ها هم از حکمتِ رفتارِ متفاوت خداوند با مخلوقات خود، سر در آوریم. آنچه او انجام می دهد، چه عدل و چه فضل، قطعاً حکیمانه است، چه ما حکمتِ آن را بفهمیم و چه نفهمیم. فهمیدنِ حکمتِ کارهای خدا هم، اگر امکان پذیر باشد، نوعاً از طریق ادلۀ نقلی میسّر است و در حدّ تشخیص و روشنگری عقل آدمی نمی باشد. یکی از سنتهای الهی که در قرآن و روایات بیان شده این است که:

«اِنَّ اللهَ لایُغَیرُِ ما بِقَومٍ حَتّی یُغَیرُِوا ما بِاَنفُسِهِم» [1]

خداوند وضعیت یک گروه را تغییر نمی دهد مگر آنکه آنها خودشان وضع خود را دگرگون کنند.

«ذلِکَ بِاَنَّ اللهَ لَم یَکُ مَغَیراً نِعمَهً اَنعَمَها عَلی قَومٍ حَتّی یُغَیرُوا ما بِانفُسِهِم» [2]

این به دلیل آن است که خداوند نعمتی را که به یک گروه عطا فرموده تغییر نمی دهد مگر آنکه آنها وضع خود را دگرگون کنند.

امام باقر (ع) می فرمایند:

«اِنَّ اللهَ قَضی قَضاءً حَتماً لایُنعِمُ عَلی عَبدِهِ نِعَمَهً فَیَسلُبُها اِیّاهُ قَبلَ اَن یُحدِثَ العَبدُ ذَنباً یَستَوجِبُ بِذلِکَ الذَّنبِ سَلبَ تِلکَ النِعمَهِ وَ ذلِکَ قَولُ اللهِ: اِنَّ اللهَ لایُغَیرُ ما بِقَومٍ حَتّی یُغَِیروُا مَا بِاَنفُسِهِم». [3]

قضای حتمی خدا این است که اگر به بنده اش نعمتی عنایت فرماید، آن نعمت را از او نمی گیرد مگر آنکه گناهی مرتکب شود که استحقاق سلبِ آن نعمت را پیدا کند. و این مطلب همان قول خداوند است که فرمود: «خداوند وضعیت یک گروه را تغییرنمی دهد مگر آنکه آنها خودشان وضع خود را دگرگون کنند.»

این سنت الهی یکی از مصادیق سبقت گرفتن رحمتِ خدا بر غضبِ اوست. بنابراین هر چند گرفتن یک نعمت از یک امت، ظلمِ نسبت به آنها نیست، اما طبق آنچه خود خدا مقرر فرموده تا یک امتی در برابر نعمت خداوند، ناشکری و قدرناشناسی نکنند، مبتلا به سلبِ آن نعمت نمی گردند. با توجه به این مقدمه، می توان گفت:

هر چند حکمت غیبتِ امام عصر (ع) برای ما به طور کامل روشن نشده و طبق احادیثی که در این خصوص وارد شده، علتِ آن پس از ظهورِ خود حضرت مشخص می گردد، اما یکی از حکمت ها و علتهایی که برای آن ذکر شده و این، تکلیف خود مردم را روشن می سازد، مسئله غضبِ خداوند بر مردم و امتِ قدرناشناسِ پیامبر (ص) می باشد. نعمتِ حضور ائمه (ع) فضل بزرگی از طرف خدا بر امت اسلام بوده است که متأسفانه به خاطر معاصی خود، مبتلا به سلب آن گشته اند و در اثرِ غضبِ خدا بر خلق، امام عصر (ع) از دیدگانِ آنها مخفی گشته اند.

امام باقر (ع) می فرمایند:

اِذا غَضِبَ اللهُ تَبارَکَ وَ تَعالی عَلی خَلقِهِ، نَحّانا عَن جِوارِهِم. [4]

وقتی خدای متعال بر آفریده های خود (مردم) غضب نمایند، ما (اهل بیت) را از مجاورتِ با آنها دور می کند.

آری؛ در اختیار مردم قرار دادنِ امامان برای رجوع سهل و ساده آنها به ایشان، از مصادیق فضل خداست، و دور کردنِ امام از دسترسیِ عادیِ مردم به ایشان، طبق عدل الهی است. و آن فضل، بر این عدم مقدم بوده است؛ ولی غضبِ خدا سبب عدول از فضل به عدل گردید و این غضب هم نتیجه نافرمانی و معصیت خود مسلمانان است.

پس به هر حال انکار نمی توان کرد که محرومیت مردم از استفاده عادی بردن از امام زمان (ع) در زمان غیبت، از بزرگترین محرومیت هایی است که هیچ چیز جای آن را در زندگی نمی گیرد. و ما از این بابت نه خُرسند و خوشحال بلکه ناراضی و ناراحت هستیم؛ اما نه ناخشنودی و نارضایتی از خداوند که عادل بودنِ خدا جای ناراحتی و ناخرسندی ندارد – بلکه از خود و گناهِ خود و مردمانِ دیگری که سبب این غضب الهی را فراهم کرده اند، ناخرسندیم، بخصوص که می دانیم، خداوند با غیبت امام (ع) امت را امتحان می کند و بسیاری از مسلمانان و حتی امام شناسها در این امتحان سرافکنده و شکست خورده بر می گردند.