همانطور که گذشت مهمترین خطری که در زمان غیبت امام عصر (ع) ما را تهدید می کند، خطر از دست رفتن اعتقادات صحیح و بیدین شدن است و به همین جهت بیشترین توصیه ها و تأکیدها در خصوص زمان غیبت بر مراقبت از دین شده است. امام کاظم (ع) می فرمایند:
وقتی پنجمین فرزند از فرزندانِ امام هفتم غایب گردید، در مورد دین خود بسیار مراقب باشید و خدا را در حفظِ آن فراموش نکنید تا مبادا کسی شما را از دینتان جدا کند.
حفظ دین در زمان غیبت کار ساده نیست و به صرف اینکه انسان تصمیم قلبی بر انجام آن بگیرد، محقق نمی شود. هر چیزی برای محقق شدن راهِ خاصی دارد که باید از آن راه وارد شد و کسی که از راهش وارد نشود، نباید انتظارِ حصولِ آن را داشته باشد. حفظ دین هم باید از راهش باشد.
یکی از راه های حفظ دین، کنترل کردنِ کتابها و مجلاتی است که انسان مطالعه می کند، یا نوارهایی که گوش می کند، یا فیلمهایی که می بیند. همه اینها باید حساب شده باشد و تا انسان مطمئن نشده است که آنچه می خواند یا می بیند یا می شنود از لحاظ فکری و اعتقادی سالم می باشد و او را نسبت به اعتقادش سست نمی کند، نباید سراغ آن برود. هر کتابی را نباید خواند. پای صحبت هر کسی نباید نشست. دروازه دل را به سوی هر بیگانه و نااهل نباید گشود. همانگونه که انسان غذایی را که می خواهد بخورد، تا مطمئن از سلامتش نشود، استفاده نمی کند و از هر جایی و از دستِ هر کسی آن را تهیه نمی کند، افکار و آراء و اندیشه ها را هم نباید از هر کسی گرفت و به هر کسی اعتماد کرد. قرآن به ما چنین سفارش می کند:
«فَلیَنظُرِ الاِنسانُ اِلی طَعامِهِ» [2]
انسان باید در غذای خود نظر کند (که چه چیزی را بخورد و چه چیزی را نخورد.)
این غذا، هم شامل غذای جسم و بدنِ آدمی می شود و هم غذای روح و فکر آدمی را در بر می گیرد. به همین جهت در حدیثی از امام باقر (ع) در پاسخ سئوال راوی از «طعامه» در این آیه چنین آمده است:
عِلمُهُ الَّذی یَأخُذُهُ مِمَّن یَأخُذُهُ [3]
منظور از طعام علم اوست که کسب می کند و باید نظر کند که از چه کسی آن را می گیرد.
پس همان حساسیتی که انسان در مورد غذای بدن و جسم خود دارد، باید بیشتر از آن را در مورد غذای روح، یعنی افکار و اندیشه هایی که بر او وارد می شود، داشته باشد و تا اطمینان پیدا نکرده که چیزی به ضررِ دینِ او نیست، سراغش نرود. گاهی انسان به نام تحقیق و از روی انگیزه های بظاهر روشنفکرانه، سراغ کتابها و مقالاتی می رود که از نظر علمی صلاحیتِ کافی را برای تشخیص درست و نادرستِ آن ندارد و آنوقت به خیال تحقیق، براحتی آنچه را معتقد بوده از دست می دهد و کم کم در آنچه یقین داشته شک می کند و یک وقت به خودش می آید که دیگر کار از کار گذشته و آنچنان دل و فکرش از سخنان باطل و افکار انحرافی پُر شده که دیگر سخن حق جایی در روح و قلب او ندارد و نسبت به هر فکر صحیحی، موضعی خصمانه می گیرد. و همه اینها چه بسا با خواندنِ یک مقاله در یک روز بین صبح تا غروب واقع شود. زیرا مدت زمانِ انحراف، بستگی به میزان قوت و ضعف بُنیه ایمانی و علمی شخص دارد. و اگر خیلی ضعیف باشد، در مقابلِ یک طرز فکر بظاهر زیبا اما در واقع فاسد، نمی تواند مقاومت کند و به شک و تردید و سپس انکار می افتد.
اینها خطراتی است که در زمان غیبت بیش از هر زمان دیگری انسانهای با ایمان را تهدید می کند. و برای حفظ دین در این زمان، باید به شدت نسبت به این امر مراقب بود. اینکه همه فقهای شیعه، خواندنِ کتاب هایی را که شخص توانایی علمی برای ردّ و اثبات مطالب آن ندارد، تحتِ عنوان مطالعه، «کتب ضاله» حرام دانسته اند، از همین جهت است. و این فتوای فقها برخاسته از ادلۀ مأثور ازناحیه ائمه (ع) است که آنها دلیل علاقه و محبتی که به دوستداران خود داشته اند و خواسته اند دین و اعتقاداتِ آنها براحتی دستخوش انحراف و تباهی قرار نگیرد، سفارش فرموداه اند. و یک فرد با ایمان نمی تواند نسبت به این مسئله بی تفاوت باشد.
به هر حال این امر یکی از راه های حفظ و مراقبت از دین در زمانِ غیبت می باشد. و اگر کسی بخواهد در این امر جدی باشد، باید به راه حصول آن توجه داشته باشد. و کسی که با وجود همه این راه های انحرافی، بتواند مقاومت کند و اعتقادات سالم خود را حفظ کند و از مسیر اهل بیت (ع) خارج نگردد، بسیار ارزشمند و تلاش او فوق العاده قیمتی است. در احادیث ما نگهداشتنِ دین در زمان غیبت، به نگهداشتنِ شاخه پر از خار در دست تشبیه شده است و این بخوبی سختی دینداری را در این زمان می رساند. امام صادق (ع) می فرمایند:
صاحب این امر (ولایت و امامت) غیبتی دارد که در آن زمان کسی که دین خود را حفظ نماید مانند کسی است که شاخۀ پر از خار قَتاد [5] را با دست بتراشد. (سپس آن حضرت این کار را با اشاره دست مجسم فرمود.) پس کدامیک از شما می تواند تیغ قَتاد را با دست خود بگیرد؟!.... صاحب این امر غیبتی دارد. پس بنده باید تقوای الهی را حفظ کند و دین خود را رها نکند.
اوضاع زمان غیبت یک اوضاع آرام و بی دردسر نیست. شرایط به گونه ای است که انسان نباید از خطراتی که دینش را تهدید می کند، غافل شود. غفلت از این مسئله همان و از دست رفتنِ دین همان. باید شخص به فکر خودش و مصلحت خودش باشد و مشکلات زندگی او را از سعادت خویش غافل نسازد. به تعبیری که در روایات آمده است، دینش را بگیرد و فرار کند. یعنی از مقابلِ دشمنانی که به اشکال مختلف می خواهند به دین او لطمه وارد کنند بگریزد. هر کسی، توانایی مقابله و از پا در آوردن دشمن را ندارد. بیش از هر چیز حفظِ خود اهمیت دارد. امام جواد (ع) می فرمایند:
بعد از مرگ پسرم علی (ع) حضرت هادی «ع») نوری ظاهر می شود (یعنی حضرت عسکری «ع») سپس نور پنهان می گردد (زمان غیبت امام دوازدهم «ع») پس وای بر کسی که به شک و تردید افتد! و خوشا به حالِ آن ناشناخته ای که دینِ خود را بردارد و فرار نماید!
آنچه بیان شد گوشه ای بود از تصویر دینداری در زمان غیبت امام (ص) که در احادیث به آن اشاره شده است. با توجه به این مطلب، باید دید راهِ چاره چیست و چگونه می توان از این خطرات گریخت و جان سالم به در برد.
[1] اصول کافی، کتاب الحجیه، باب فی الغیبه، ح 2
[2] عبس / 24
[3] بحار ج 2 ص 96
[4] اصول کافی، کتاب الحجمه، باب فی الغیبه، ح 1
[5] قتاد نام درختی سخت است که خارهای آن مانند سوزن است. و در عربی برای کارهای بسیار سخت و دشوار، تراشیدنِ خارهای قتاد به عنوان ضرب المثل به کار می رود.
