ادای حق مؤمن در صورتی که او برای رفع گرفتاری و نیاز خود به برادر دینی اش مراجعه کند، رنگ جدی تری به خود می گیرد. و به طور کلی تا وقتی به انسان مراجعه نشده، مسئولیت کمتری متوجه انسان می باشد. اما درخواست مؤمن از دیگری، در حقیقت امتحانی است از جانب خدا برای آن که خود را مؤمن و دوستدار اهل بیت (ع) می داند. آیا مراجعه برادر مؤمنش را به خود رحمتی از جانبِ خدا به سوی خودش می داند؟ امام کاظم (ع) می فرمایند:

مَن اَتاهُ اَخُوهُ المؤمِنُ فی حاجَهٍ فَاِنَّما هِیَ رَحمَهٌ مِنَ اللهِ تَبارَکَ وَ تَعالی ساقَها اِلیهِ فِان قَبِلَ ذلِکَ فَقَد وَصَلَهُ بِوِلایَتِنا وَ هُوَ مَوصوُلٌ بِوِلایَهِ اللهِ. وَ اِن رَدَّهُ عَن حاجَتِهِ وَ هُوَ یَقدِرُ عَلی قَضائِها، سَلَّطَ اللُه عَلَیهِ شُجاعاً مِن نارٍ یَنهَشُهُ فی قَبرِهِ اِلی یَومِ القیامَهِ، مَغفوراً لَهُ اَو مُعَذَّباً فَاِن عَذَرَهُ الطالِبُ، کانَ اسوأَ حالاً [1]

هر کس برادر مؤمنش برای (رفع) نیازی نزدِ وی آید، این مراجعه رحمتی است از جانبِ خداوند متعال که به سویِ او گسیل داشته است. پس اگر رفع نیازش را بپذیرد، آن را به ولایتِ ما پیوند زده در حالی که ولایت ما با ولایت خدا پیوند خورده است. ولی اگر او را رد کند، در حالی که قدرتِ بر آوردنِ حاجتش را دارد، خداوند یک مار از آتش بر او مسلط می کند تا او را تا روز قیامت در قبرش، نیش بزند؛ چه آن شخص آمرزیده باشد و چه در عذاب باشد. و اگر چنانچه آن فردِ نیازمند، او را (از برآوردنِ حاجتش بعد از آنکه رد کرد) معذور بدارد، وضعش بدتر می شود.

کسی که برای رفع نیازش به دیگری مراجعه می کند، در واقع از آبرویِ خود مایه گذاشته است. و چون مؤمن در پیشگاه الهی خیلی آبرومند است، خدا نمی خواهد که چنین فردی سبک و خوار گردد. و به همین جهت برای کسی که می تواند حاجت او را برآورد ولی این کار را نکند، عذاب قبر را قرار داده که اگر عاقبت به خیر هم هست باید تا روز قیامت به آن عذاب، معذّب گردد.

نکته قابل توجه در حدیث این است که ائمه (ع) برآوردن نیاز مؤمن را امری متصل به ولایت خود دانسته اند و آن که ایشان را دوست دارد به خاطر دوستی اش با اهل بیت (ع) باید رفع حاجت مؤمن را دنباله ولایت ائمه (ع) بداند و نیتش انجام وظیفه و ادای حق ولایت معصومین (ع) باشد.

جمله آخر حدیث که «اگر فرد نیازمند، شخص را معذور کند، وضع او بدتر خواهد بود» بنا به احتمالی که مرحوم علامه مجلسی داده اند [2] به این جهت است که در صورت معذور داشتن او معلوم می شود که انسانِ بزرگوار و خوش اخلاقی است و به همین دلیل از درجه بالای ایمان برخوردار است و چنین کسی حق بیشتری برگردن برادر مؤمن خود دارد که حاجتش را برآورد و او را ناامید نسازد، و بنابراین رد کردنِ او زشت تر و بدتر از رد کردن کسی است که این حسن خلق و کرامت نفس را ندارد، لذا عذا رد کردن این شخص سخت تر و سنگین تر خواهد بود.

پس به هر حال دست رد زدن به سینه مؤمن، به هیچ وجه مورد رضای پروردگار نیست و انسان باید آنچه را از دستش بر می آید برای برادر دینی خود انجام دهد؛ چه تلاشِ او به جایی برسد و چه نرسد. چرا که اگر هم نتواند کار او را راه بیندازد، ثواب فوق العاده زیادی نصیبش شده است. امام صادق (ع) می فرمایند:

مَن مَشی فِی حاجَهِ اَخیهِ المؤمِنِ یَطلُبُ بِذلِکَ ما عِندَاللهِ حَتّی تُقضی لَهُ، کَتَبَ اللهُ عزوّجلَّ لَهُ بِذلِکَ مثلَ اَجرِ حِجَّهٍ وَ عُمرَهٍ مَبرُورَتَینِ وَ صَومِ شَهرَینِ مِن اَشهُرِ الحُرُمِ وَ اعتِکافِهما فی المسجدِ الحَرامِ وَ مَن مَشی فیها بِنِیَتهٍ وَ لَم تُقضَ، کَتَبَ اللهُ لَهُ بِذلِکَ مِثلَ حِجَهٍ مَبُرورَهٍ فَارغَبوُا فِی الخَیرِ [3]

کسی که دنبال رفع نیاز برادر مؤمن خود برود، در حالی که قصدش تحصیل رضای خدا باشد، تا آنکه حاجتِ او برآورده شود، خدای عزوجل به خاطر این کار به اندازه پاداش یک حج و یک عمره پذیرفته شده و روزه دو ماه از ماه های حرام همراه با اعتکاف در مسجد الحرام، برای او ثواب می نویسد. و آن که دنبال این کار با نیت (الهی) برود، ولی انجام نشود، خداوند به خاطر این (سعی و کوشش) ثواب یک حج مقبول برای او می نویسد. پس در کار خیر، شوق و رغبت داشته باشید.

پس خداوند نفسِ تلاش برای راه انداختن کار مؤمنین را دوست دارد و برای آن ثواب و پاداش منظور می کند. اگر این تلاش به نتیجه برسد، ثواب بیشتری دارد، و اگر به جایی هم نرسد، تلاش کننده ثوابِ خود را برده است. از این هم بالاتر کسی است که می داند قدرت بر رفع نیاز برادرِ مؤمنِ خود را ندارد، اما وقتی به او مراجعه می شود، در دلِ، همت انجام آن را می کند به طوری که واقعاً اگر امکاناتی در اختیارش بود در راه برادرش از آن استفاده می کرد. چنین کسی هم، با اینکه کاری از دستش عملاً بر نمی آید، باز هم به خاطر همان نیت قلبی، ثواب فوق العاده ای برده است. امام باقر (ع) می فرمایند:

اِنَّ المؤمِنَ لَتَرِدُ عَلَیهِ الحاجَهُ لاَخیهِ فَلاتَکُونُ عِندَهُ فَیَهتَمَّ بِها قَلبُهُ، فَیُدخِلُهُ اللهُ تَبارَکَ وَ تَعالی بِهَمِهِ الجَّنَّهَ [4]

مؤمنی مورد مراجعه برادر خود برای رفع نیازش قرار می گیرد ولی قدرت بر آن ندارد، اما قلباً اهتمام به آن امر می کند (به طوری که اگر قدرت داشت حتماً انجام می داد) پس خداوند متعال به خاطرِ همین اهتمام قلبی او را اهل بهشت قرار می دهد.

از این احادیث معلوم می شود که از نظر خدای متعال بیش از آنکه انجام کارهای مؤمنان اهمیت دارد، حالتِ روحی و اعتقادی آنها نسبت به یکدیگر مهم است. باید دوستداران اهل بیت (ع) با یکدیگر اینچنین صمیمی و گرم باشند تا ارزش ولایت و محبت اهل بیت (ع) در دنیا و آخرت برای همگان روشن گردد.