به طور کلی نشانه هایی که در احادیث ما برای ظهور امام عصر (ع) ذکر شده هیچکدام قطعی الوقوع نیستند. یعنی ممکن است ظهور آن حضرت، بدون آنکه هیچیک از آن علائم ظاهر گردد، واقع شود. و این از آن جهت است که این علائم همگی بداء پذیر هستند؛ به این معنا که تا قبل از وقوعشان، احتمال تغییر و حذف در مورد آنها منتفی نیست.

هر یک از این نشانه ها، یا وقتی برای وقوعش معین نشده (اصطلاحاً مرحله تقدیر در آن صورت نگرفته) یا اگر معین شده، خداوند حکم به وقوع آن نکرده است (اصطلاحاً مرحله قضا در آن صورت نگرفته) و در صورت حکم به وقوع آن، تا وقتی که تحقق خارجی پیدا نکرده، باز هم خداوند ممکن است وقوع آن را منتفی گرداند که این قسم اخیر در ورد علائمی است که تصریح به حتمی بودن آنها شده است؛ مانند خروج سفیانی که از علائم حتمی ظهور شمرده شده است. [1]

محترم بودن این گونه علائم، به معنای بداء ناپذیر بودنِ آنها نیست، بلکه به معنای این است که غیر از تقدیر الهی، قضای خداوند هم به وقوع آن تعلق گرفته. یعنی قرار قطعی بر انجام آن است، ولی باز هم تا وقتی واقع نشده، احتمال بداء در آن وجود دارد که این مرحله را در احادیث ما تعبیر به «امضای» قضا کرده اند و فرموده اند:

فَاِذا وَقَعَ القضاءُ بِالامضاءِ فَلا بَداءَ [2]

پس وقتی قضا به امضا برسد، دیگر بداء در آن راه ندارد.

امضای قضا همان وقوع خارجی یافتن آن است. این مسئله در نوع مقدرات الهی جاری است. مثلاً ممکن است خداوند عمر محدودی را برای کسی تقدیر کرده باشد و به فرشته مأمور قبض رح هم ابلاغ کرده باشد که در وقت معینی، جانِ او را قبض نماید. این ابلاغ، همان فضای الهی است. پس مرگ چنین شخصی طبق این اصطلاحات از امور محترم است. ولی چه بسا با انجام کار خیری از ناحیه او (مانند صدقه ددن یا صله رحم) خداوند با اینکه حکم به قبض روح او فرموده، ولی در آن بداء کند و بر عمرِ او بیفزاید. این کار چون به مرحله امضا نرسیده، قابل بداء بوده است.

در مورد خروج سفیانی هم، در عین محترم دانسته شدنش در روایات به بداء پذیر بودنِ آن تصریح شده است. ابوهاشم جعفری از حضرت جواد الائمه (ع) سئوال می کند که با توجه به حتمی بودن خروج سفیانی در روایات آیا ممکن است خداوند در آن بداء کند (هل یبد و لله فی المحتوم) حضرت می فرمایند: «نَعم» بعد ابوهاشم اضافه می کند که: پس می ترسیم در اصل قیام قائم هم بداغء شود! حضرت می فرمایند:

اِنَّ القائمِم مِن المیعادِ و اللهُ لایُخلِفُ المیعادَ [3]

همانا (قیام) قائم از وعده هاست و خداوند خلفِ وعده نمی کند.

پس اصل ظهور بداء نمی پذیرد ولی علائم حتمی آن هم قابل بداء است چه برسد به سایر علائم ولی البته وقت ظهور امام (ع) هم بداء پذیر است و احتمال تقدیم یا تأخیر در آن تا قبل از وقوع وجود دارد.

پس نشانه هایی که برای ظهور حضرت در احادیث آمده نباید قطعی تلقی شوند. اگر به صورت غیر قطعی در نظر گرفته شوند، اشکالی ندارد. چه بسا بعضی از این علائم به عنوان هشدار به مؤمنان برای آمادگی بیشتر نسبت به ظهور امام (ع) بیان شده باشد یا حکمتهای دیگری داشته باشد که ما آنها را ندانیم، ولی آنچه مسلم است در تشخیص اصل ظهور حضرت مهدی (ع) نیازی به دیدن این نشانه ها نیست. زیرا در احادیث ما خروج ایشان یک امر آشکار و عیان دانسته شده است. چنانکه در بعضی روایات قیام آن حضرت به قیام رسول خدا (ص) تشبیه شده است که در کمال روشنی و وضوح بود. امام باقر (ع) می فرمایند:

مَثَلٌ خُرُوج القائِم مِنّا اَهلَ البَیتِ کَخُروجِ رَسُولِ اللهِ (ص). [4]

قیام قائم ما اهل بیت همانند قیام رسول خدا (ص) است.

گاهی هم با روشنایی خورشید مقایسه شده که روشنتر از آن در محسوسات وجود ندارد. چنانکه امام باقر (ع) فرموده اند:

اِنَّ اَمرَکُم لَیسِ بِهِ خِفاءُ الا اِنَّها آیَهٌ مِنَ اللهِ عَزَّوَجلَّ لَیسَت مِنَ الناسِ اَلا اِنَّها اَضوأُ مِنَ الشَّمسِ لاتَخفی عَلی بَرٍ وَلافاجِرٍ اَتعرِفونَ الصَّبحَ؟! فَاِنَّها کَالصَّبحِ لَیسَ بِهِ خفاءٌ [5]

امر شما (ظهور فرج) هیچ چیز پنهانی ندارد. توجه داشته باشید که ان نشانه ای است از جانب خدای عزوجل نه از جانبِ مردم، توجه داشته باشید که آن از خورشید نورانی تر است به طوری که بر هیچ نیکوکار و بدکاری مخفی نمی ماند. آیا صبح را می شناسید؟‍ آن (امر شما) همچون صبح است که هیچگونه پنهانی ندارد.

پس علائم ظهور اولاً هیچکدام قطعی و غیر قابل تخلف نیستند، و ثانیاً برای تشخیص اصل ظهور امام عصر (عج) به کار نمی آیند. بنابراین در مطالعه آنها باید به این دو نکته توجه کرد و مراقب بود که پرداختن به بحث علائم ظهور، وظایف ما را در زمان غیبت نسبت به امام غایب تحت الشعاع قرار ندهد و با سرگرم شدنِ به آنها از تکالیفی که متوجه ماست، غاقل نشویم.