در فرمایش امیرالمؤمنین (ع) تعبیر «امامان ضلالت» و «امامان دعوت کننده به آتش» وجود داشت. باید بدانیم که این بحث، ریشه قرآنی دارد و در کتاب شریف اصول کافی، بابی با این عنوان وجود دارد: «باب أن الائِمه فی کتاب الله امامان: امام یدعو الی الله و امام یدعو إلی النار» یعنی: «امامان در کتاب خدا بر دو قسمند: امامی که به سوی خدا دعوت می کند و امامی که به سوی آتش فرا می خواند.»

ابتدا حدیثی را که در مباحث گذشته آورده بودیم، یادآوری می کنیم. در مورد آیه شریفه «و الذَّینَ کَفَروُا اَولیاؤُهُم الطاغوّتُ یُخرِجونَهُم مِنَ النّورِ اِلی الظُلَّماتِ» امام صادق فرموده بودند:

اِنَّما عَنی بِهذا اَنَّهُم کانُوا عَلی نُورِ الاِسلامِ، فَلَما اَن تَوَلَّوا کُلَّ اِمامِ جائِرٍ لَیسَ مِنَ اللهِ عزَّوَجَلَّ، خَرَجوُا بِوِلایَتِهِم [اِیّاهُ] مِن نُورِ الاِسلامِ اِلی ظُلُماتِ الکُفرِ [1]

مقصود این است که آنها نور اسلام را دارا بودند اما چون ولایت پیشوای ستمگری را که منصوب از جانب خدا نیست پذیرفتند، به خاطر همین قبول ولایت، از نور اسلام خارج شدند و به تاریکی های کفر وارد گردیدند.

بنابراین، ولایت و سرپرستی امامان جائر نسب به پیروانشان به این می انجامد که آنها را به سوی ظلمات کفر می کشانند. امام صادق (ع) می فرمایند:

اِنَّ الائِمَهَ فی کتابِ اللهَ عزوجلَّ اِمامان. قالَ اللهُ تَبارَکَ وَ تَعالی: «وَ جَعَلناهُم اَئِمَهً یَهدُونَ بِأمرِنا» [2] لابِاَمرِ النّاس؛ یُقَدِمُونَ اَمرَاللهَ قَبلَ أَمرِهِم وَ حُکمَ اللهِ قَبلَ حُکمِهِم. قالَ: «وَجَعلناهُم اَئِمَهً یَدعونَ اِلی الناّرِ»؛ [3] یُقَدِّمونَ اَمرَهسم قَبلَ اَمرِ اللهِ وَ حُکمَهُم قَبلَ حُکمِ اللهِ وَ یأخُذُونَ بِاَهوائِهِم خِلافَ ما فی کِتابِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ [4]

همانا امامان در کتاب خدای عزوجل دو قسمند. خدای متعال می فرماید: «و ما آنها را امامانی قرار دادیم که به امر ما هدایت می کنند» نه به امر مردم. آنان امر خدا را بر امر خویش و حکم خدا را بر حکم خویش مقدم می کنند. و می فرماید: «و ما آنها را امامانی قرار دادیم که به سوی آتش دعوت می کنند.» آنان امر خویش را بر امر خدا و حکم خویش را بر حکم خدا مقدم می کنند و بنا بر هواهای نفسانی خویش، خلاف آنچه را در کتاب خدای عزوجل می باشد، بر می گیرند.

البته باید توجه داشت جعل الهی در مورد ائمه هدی (ع) با جعل او درباره ائمه ضلالت متفاوت است. جعل امامان گمراهی، همراه با رضا و اذن تشریعی نسبت به آنچه انجام می دهند، نیست؛ بلکه این جعل به معنای اذن تکوینی است و به این معناست که خداوند مانع عمل آنان می شود.

در حدیث دیگری امام باقر (ع) می فرمایند:

لَمّا نَزَلَت هذِهِ الایَهُ: «یَومَ نَدعوُ کُلَّ اُناسٍ بِاِمامِهِم» [5] قالَ المُسلِمون: یا رَسولَ اللهِ، اَلَستَ اِمامَ الناّس کُلِهِم اَجمَعینَ؟ قال: فَقالَ رَسُولُه اللهِ (ص): آَنَا رَسُولُ اللهِ اِلی الناسّ اَجمَعینَ، وَلکِن سَیَکوُنُ مِن بَعدی اَئِمَهٌ عَلی النّاس مِن اَهلِ بَیتی؛ یَقُومونَ فیِ النّاسِ فَیُکَذَّبُونَ وَ یَظلِمُهُم اَئِمَّهُ الکُفرِ و الضَّلالِ وَ اَشیاعُهُم. فَمَن والاهسم واتَّبَعَهُم وَ صَدَّقَهُم، فَهُوَ مِنّی وَ مَعی وَ سَیَلقانی. اَلا وَ مَن ظَلَمَهُم وَ کَذَّبَهُم، فَلَیسَ مِنّی ولا مَعی وَ اَنَا مِنهُ بَریءٌ [6]

وقتی این آیه نازل شد: «روزی که هر دسته از مردم را با امامشان می خوانیم» مسلمانان گفتند: ای رسول خدا، مگر شما امام همه مردم نیستید؟ فرمودند: من فرستاده خدا به سوی همه مردم هستم، ولی پس از من امامانی بر مردم از جانب خدا خواهند بود که از اهل بیت منند و در میان مردم به پا می شوند ولی مورد انکار قرار می گیرند و امامان را دوست بدارد و از آنها تبعیت کند و آنها را تصدیق نماید، از من است و با من است و مرا ملاقات خواهد نمود. آگاه باشید! هر کس به این امامان ظالم روا دارد و تکذیبشان کند، از من نیست و با من نیست و من از او بیزارم.

پس همانگونه که راه هدایت، امامانی دارد، وادی ضلالت نیز پیشوایی دارد که پیروان خود را نهایتاً به آتش می برند.