بدان که اين يکي از ويژگي‏هايي است که خداوند به آن حضرت اختصاص داده، به طوري که اگر دست خود را بر سر مؤمن بگذارد، خداوند عقل او را جمع و حلم او را کامل مي‏گرداند. بعضي از معاصرين ارجمند در معني حديث چنين گفته‏اند: جمع عقل به قوّه عقليه برمي‏گردد، به اينکه لشکريان عقل در او جمع شود تا امور باطني را درک کند، و کمال حلم مربوط به کمال قوّه تدبير و نظم بخشيدن به امور معاش و زندگي مادّي است. (مؤلّف).


در کمال الدين از حضرت ابوجعفر امام باقرعليه السلام روايت شده که فرمود: هرگاه قائم ما بپاخيزد خداوند دستش را بر سر بندگان قرار مي‏دهد، پس عقل‏هايشان جمع و حلم و بردباري‏شان کامل مي‏گردد. [1] . و در کتاب خرايج به جاي جمله آخر، آمده است: «و اخلاقشان کامل گردد». و در کافي به سند خود از حضرت ابوجعفر باقرعليه السلام منقول است که فرمود: «إِذا قامَ قائِمُنا وَضَعَ اللَّهُ يَدَهُ عَلي رُؤُوس العبِبادِ فَجُمِعَ بِها عُقُولُهُمْ وَکَمُلَتْ بِهِ أَحْلامُهُمْ»؛ [2] هرگاه قائم ما قيام کند، خداوند دستش را بر سر بندگان قرار دهد، پس عقل‏هايشان جمع و بردباري‏شان کامل گردد. علامه مجلسي در مرآة العقول گفته است: ضمير «دستش» يا به خدا برمي‏گردد و يا به قائم‏عليه السلام و بنابر هر دو فرض؛ کنايه از رحمت و شفقت يا قدرت و پيروزي است، و بنابر فرض اخير، احتمال حقيقت مي‏رود، نه کنايه و اين‏که فرمود: پس عقل‏هايشان جمع و... به دو وجه محتمل است:


اوّل: اين‏که آن حضرت عقل‏هايشان را بر اقرار به حقّ جمع مي‏کند که ديگر هيچ اختلافي نخواهند داشت.


دوم: اين‏که عقل هر کدام از آن‏ها جمع مي‏شود، يعني قواي نفساني و نيروهاي حيواني تسليم عقل گردند و با آن همراهي کنند، که ديگر به خاطر پراکندگي قواي نفساني، عقل پراکنده نمي‏شود، بعضي اين‏طور گفته‏اند. ولي وجه اوّل صحيح‏تر به نظر مي‏رسد و ضمير (بِها) به (يَد) برمي‏گردد، و ضمير (بِهِ) به (وَضْع) مربوط است، يا به قائم‏عليه السلام برمي گردد و احلام جمع حلم به معني عقل است. [3] .


مي‏گويم: پُر واضح است که ضمير در (يَدَهُ) به قائم‏عليه السلام برمي گردد و دليل بر اين معني فرمايش امام صادق‏عليه السلام است که در حديث ديگري در کافي آمده که فرمود: اين امر به کسي مي‏رسد که دهان برايش مي‏چرخانند، پس هرگاه مشيّت و خواست الهي در او تحقّق يابد خروج مي‏کند، و مردم مي‏گويند: اين چيست که واقع شده؟ پس خداوند دستي از او بر سر رعيّتش قرار مي‏دهد.