در توقيع شريفي که از آن حضرت روايت شده، چنين آمده است: و بسيار دعا کنيد براي تعجيل فرج که آن فرج شما است. [1] .


مي‏گويم: با دقّت در قسمت پيشين اين فرمايش ترديدي نمي‏ماند که منظور از فرج، ظهور آن حضرت است نه تعجيل فرج و گشايش خود مردم. ماقبل اين گفتار چنين است: و امّا علّت آنچه از غيبت واقع شده، پس خداوند - عزّوجلّ - مي‏فرمايد: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَسْئَلُوا عَنْ أَشْياءَ إِنْ تُبْدَ لَکُمْ تَسُوءکُمْ»؛ [2] اي کساني که ايمان آورده‏ايد سؤال نکنيد از چيزهايي که اگر برايتان افشا شود به ضرر شما است. به درستي که هيچ يک از پدرانم نبود مگر اين‏که بيعتي از طاغوت زمانش بر گردنش قرار داشت، و حال آن‏که من هنگامي که خروج مي‏کنم، هيچ کدام از طاغوت‏ها بر گردنم بيعتي ندارند. و امّا نحوه بهره‏وري از من در دوران غيبتم همانند بهره‏وري از خورشيد است هنگامي که ابر آن را از ديدگان پوشانده باشد. و من البتّه مايه ايمني اهل زمين هستم هم‏چنان که ستارگان مايه ايمني اهل آسمانند، پس از آنچه براي شما فايده‏اي ندارد مپرسيد، و براي آگاه شدن از آنچه تکليف نداريد خود را به زحمت ميندازيد، و بسيار دعا کنيد براي تعجيل فرج که آن فرج شما است، و سلام بر تو اي اسحاق بن يعقوب و بر هرکه پيرو راه حق باشد. [3] .


اسحاق بن يعقوب - که اين توقيع خطاب به او صادر شده - علماي ما چيزي درباره‏اش نگفته‏اند، مگر اين‏که اعتماد و اطمينان کليني و ساير بزرگان و مشايخ بر او بر خوبي و جلالت قدرش دلالت دارد. همچنين سلام کردن مولي صاحب الزمان - عجّل اللَّه فرجه الشريف - بر او - در اين توقيع - بهترين دليل بر عظمت و شخصيت والاي او است. و امّا مشار اليه اين جمله: «آن فرج شما است» يکي از چند احتمال است:


احتمال يکم: اين‏که منظور فرج خود آن حضرت و بيان علّت امر به دعا کردن براي فرج باشد، به عبارت ديگر: آن حضرت تأکيد مي‏فرمايد که: فرج شماها بستگي به ظهور من دارد، نزديک بودن اسم اشاره (ذلک =آن) به کلمه فرج مؤيد اين احتمال است. همچنين تمام رواياتي که بيانگر آنند که با فرج آن حضرت براي اولياي خدا فرج حاصل مي‏گردد، نيز مؤيّد اين احتمالند. قسمتي از اين روايات در حرف «ف» گذشت.


احتمال دوم: اين‏که منظور فرج آن حضرت است، و بيان علّت اين‏که فرموده: بسيار دعا کنيد. [يعني: بسيار دعا کردن مايه فرج است] .


احتمال سوم: اين‏که مقصود از آن، همين دعا براي تعجيل فرج باشد، يعني: با دعا کردن براي تعجيل فرج و ظهور من، فرج شما حاصل مي‏شود.


احتمال چهارم: اين‏که منظور بيان اثر بسيار دعا کردن است، يعني: با بسيار دعا کردن براي تعجيل فرج و ظهور من، فرج شما حاصل مي‏گردد. اين‏ها احتمالاتي است که در خاطرم مي‏گذشت و خداوند حقايق امور و واقعيت‏هاي مستوره را مي‏داند.


با توجه به اين‏که کلمه ذلک - چنان‏که در علم نحو ثابت است - براي اشاره به دور مي‏باشد، دو احتمال اخير نزديک‏تر به واقع به نظر مي‏آيد، و نيز در تأييد اين دو احتمال مضمون روايتي است که ان شاء اللَّه خواهد آمد که: فرشتگان براي کسي که در حق برادر مؤمن خود در حال غياب او دعا کند، چندين برابر آنچه دعا کرده از درگاه خداوند درخواست مي‏نمايند و نيز در بعضي روايات دلالت بر مقصود هست.


اگر بگوييد: معني حاصل شدن فرج براي دعا کننده چيست؟


مي‏گويم: حاصل شدن فرج براي دعا کننده به يکي از چند نحوه است:


1 - اين‏که به آرزوهاي دنيايي و حوائج و خواسته‏هاي مختلفي که در راه آن‏ها تلاش مي‏کند، به برکت اين دعا خواهد رسيد زيرا که اين دعا وسيله هرگونه خير و صلاح است.


2 - اين‏که خداوند به برکت اين دعا به جاي اميدي که دارد، از او همّ و غم را دور مي‏سازد و حاجتش را برمي‏آورد، زيرا که کمک به مظلوم سبب ياري خداوند به کمک کننده است - چنان‏که تفصيل اين معني خواهد آمد ان شاء اللَّه.


3 - اين‏که خداوند متعال صبر و استقامت در محنت‏ها و سختي‏ها را به او عنايت فرمايد، و در نرسيدن به مقصود به او تحمّل و خويشتن‏داري دهد، و دشواري‏ها را بر او آسان گرداند، هم‏چنان که آهن را براي داوودعليه السلام نرم کرد. البته تمام اين‏ها بر فرض آن است که حکمت الهي بر آن نباشد که فرج کلّي واقع شود، و آن صاحب دعوت نبوي و صولت حيدري و شجاعت حسيني ظهور يابد، که اگر آن فرج واقع شود مقصود نهايي و منظور اصلي تحقق يافته است. و بايد گفت که ظاهراً اين امر بر استحباب دلالت دارد، و نديده‏ام که کسي از علماي ما به وجوب آن فتوي داده باشد. و شاهد بر مستحب بودنش علّت آوردن در جمله بعد است، اضافه بر اين‏که در فرمايشات امامان‏عليهم السلام اوامر بسياري هست که بر استحباب دلالت دارد، و نيز اگر واجب بود بيشتر اهل ايمان بلکه همه ايشان آن را مي‏شناختند، چون عامّ البلوي است، همان‏طور که ساير واجبات را مي‏شناسند. و اين‏که امر با واژه: (أکثروا: بسيار دعا کنيد) آمده بر آنچه از احتمالات اختيار کرديم دلالت دارد.