سخن در اين باره در چند فصل بيان مي‏گرددد:


الف) اين‏که وجود آن حضرت‏عليه السلام نعمت است.


ب) شکر نعمت واجب است.


ج) شکر نعمت مايه فزوني آن است.


د) معني شکر.


ه) دعا کردن از اقسام شکر است؛ و اشاره به ساير اقسام ديگر.





وجود آن حضرت نعمت است


عقل و نقل هر دو بر اين معني دلالت دارند.


دليل عقلي: ترديدي نيست که مهم‏ترين و ارزنده‏ترين نعمت‏ها آن است که مايه رستگاري به شناختن معارف ربّاني و علوم سودمند، و رسيدن به درجات والا و نعمت‏هاي جاودانه اخروي مي‏شود، و اين نعمت همان امام است که به او خداوند شناخته مي‏شود و عبادت مي‏گردد، و بندگان به سبب او به آنچه بخواهند از مقامات عاليه و عنايات خاصّه نايل مي‏آيند، چنان‏که در روايات بسياري که قسمتي از آن‏ها در بخش اوّل کتاب آورديم دلالت بر اين معني هست.


و امّا دليل نقلي: روايات بسيار زيادي وارد شده که قسمتي از آن‏ها را مي‏آوريم:


1 - در اصول کافي به سند خود از حضرت امير المؤمنين علي‏عليه السلام آورده که در تفسير آيه: «أَ لَمْ تَرَ إِلَي الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَةَ اللَّهِ کُفْراً»؛ [1] آيا نديدي آنان که نعمت الهي را به کفر بدل ساختند. فرمود: ما آن نعمت هستيم که خداوند بر بندگانش عنايت کرده، و به سبب ما رستگار شوند آنان که رستگار مي‏شوند روز قيامت. [2] .


2 - در غاية المرام از دو تفسير عيّاشي و قمي از امير مؤمنان‏عليه السلام آمده که درباره آيه: «ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ» [3] فرمود: ما نعيم هستيم. [4] مثل همين حديث از امام صادق‏عليه السلام نيز رسيده است.


3 - و از حضرت ابوالحسن موسي بن جعفرعليهما السلام منقول است که فرمود: ما نعمت مؤمن و علقم کافر هستيم. [5] .
علقم: حنظل است، يعني خربزه ابوجهل که در تلخي به آن مثل مي‏زنند. البته کافر به خيال فاسد خودش امام را تلخ مي‏پندارد چون از امام منزجر است، يا اين‏که منظور قيامت است که مؤمن به خاطر ايمانش به امامان معصوم‏عليهم السلام به انواع نعمت‏هاي ابدي متنعّم است و کافر به سبب کفرش به امامان‏عليهم السلام دچار عذاب‏هاي هميشگي و عقوبت‏هاي دائمي مي‏شود.


4 - و در مجمع البيان، از عيّاشي به سند خود از حضرت ابوعبد اللَّه صادق‏عليه السلام آمده که فرمود: ما خاندان پيامبر، همان نعيم هستيم که خداوند بر بندگانش به [وجود] ما عنايت فرموده، و به ما بندگان الفت گرفتند، پس از آن‏که پراکنده بودند، و به [وسيله] ما خداوند متعال دل‏هايشان را مأنوس نمود، و آنان را برادر ساخت پس از آن‏که دشمن بودند، و به ما آنان را به اسلام هدايت کرد. و همين است نعمتي که قطع نمي‏شود، و خداوند از حقّ نعمتي که بر مردم عنايت فرموده - و آن پيغمبر و خاندان اوعليهم السلام است - از آنان سؤال مي‏نمايد. [6] .


5 - در کفاية اللاثر و کمال الدين از محمد بن زياد ازدي روايت کرده‏اند که گفت: از مولايم موسي بن جعفرعليهما السلام درباره آيه: «وَأَسْبَغَ عَلَيْکُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَباطِنَةً»؛ [7] و خداوند نعمت‏هاي ظاهر و باطن خويش را بر شما عنايت کرد. سؤال کردم. فرمود: نعمت ظاهر امام ظاهر و نعمت باطن امام غايب است. راوي گويد: پرسيدم: آيا از امامان کسي هست که غايب شود؟ فرمود: آري، شخص او از ديدگان مردم غايب مي‏گردد، ولي يادش از دل‏هاي مؤمنين پوشيده نمي‏ماند. و او دوازدهمين تن از ما است، خداوند متعال براي او هر سخت را آسان و هر سرکشي را رام گرداند، و گنجينه‏هاي زمين را برايش آشکار مي‏سازد، و هر دوري را برايش نزديک مي‏نمايد، و هر سرکش خيره‏سري را هلاک، و به دست او هر شيطان پليدي را نابود سازد، او فرزند بهترين کنيزان است که ولادتش بر مردم مخفي مي‏ماند، و بردن نامش بر آن‏ها حلال نيست، تا اين‏که خداوند او را آشکار گرداند، پس زمين را از قسط و عدل پر کند همچنات که از ستم و ظلم پر شده باشد.



شکر نعمت واجب است


گذشته از اين‏که عقل سليم به وجوب شکر نعمت حکم مي‏کند، آياتي از قرآن نيز بر اين معني دلالت دارد از جمله: «فَاذْکُرُونِي أَذْکُرْکُمْ وَاشْکُرُوا لِي وَلا تَکْفُرُونِ»؛ [8] پس مرا ياد کنيد شما را ياد کنم و براي من شکر گزاريد و [نعمت‏هاي مرا] کفران مکنيد.


«وَإِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکُمْ لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّکُمْ وَلَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِي لَشَدِيدٌ»؛ [9] و بياد آريد که پروردگارتان اعلام کرد: اگر شکر گزاريد شما را مي‏افزايم و اگر کفران ورزيد هرآينه عذابم شديد است.


«وَاشْکُرُوا للَّهِِ إِنْ کُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ»؛ [10] و شکر خداي را بجاي آوريد اگر او را عبادت مي‏کنيد.


«وَاشْکُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ إِنْ کُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ»؛ [11] و شکر نعمت خداي را بجاي آوريد اگر به حقيقت او را مي‏پرستيد.


«وَاشْکُرُوا لَهُ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ»؛ [12] و او (خداوند) را شکر گزاريد که به‏سوي او بازمي‏گرديد.


و آيات بسيار ديگر... که ذکر همين مقدار ان شاء اللَّه کافي است.



شکر نعمت مايه فزوني آن است


اضافه بر آيه شريفه (سوره ابراهيم، آيه 7) روايات بسيار و متواتري بر اين معني دلالت مي‏کند، از جمله:


1 - در کافي به سندي همچون صحيح از حضرت ابي عبد اللَّه صادق‏عليه السلام است که فرمود: رسول خداصلي الله عليه وآله فرمودند: خداوند بر هيچ بنده‏اي دري از شکر نگشوده که درب فزوني از او بسته باشد. [13] .


2 - در همان کتاب از حضرت صادق‏عليه السلام آمده که فرمود: در تورات نوشته شده: هرکه تو را نعمتي داد سپاسگزاري کن، و به هرکه تو را سپاس گفت انعام بنماي، که اگر نعمت‏ها شکرگزاري شوند از بين نمي‏روند، و اگر ناسپاسي گردند پايدار نمانند، شکر مايه فزوني
نعمت‏ها و ايمني از دگرگوني‏ها است. [14] .


3 - و نيز به روايت معاوية بن وهب از حضرت صادق‏عليه السلام است که فرمود: به هرکس شکر داده شود فزوني به او عطا گرديده، خداوند مي‏فرمايد: «لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّکُمْ». [15] .



معني شکر


بدان که شکر، احسان نمودن در مقابل احسان است و کفر، بد کردن در مقابل احسان مي‏باشد، واين تعريف را به فضل و کرم الهي الهام شدم، و تمام تعريف‏هايي که درباره شکر گفته شده به همين تعريف برمي‏گردد و نيز اقسام آن که در روايات آمده به همين معني راجع است، و تأمل و بررسي کامل آيات و رواياتي که از امامان معصوم‏عليهم السلام در اين باره روايت شده به اين معني راهنمايي مي‏کنند، مانند اخباري که مي‏گويد: مؤمن مکفَّر است. و اين‏که: شاکرترين مردم نسبت به خداوند شاکرترين آن‏ها نسبت به مردم است و روايات ديگر. بنابراين نسبت شکر به خداوند حقيقت است هم‏چنان که نسبت آن به خلق نيز حقيقت است.


و اين تعريف درست‏تر و مختصرتر از آن تعريفي است که درباره شکر گفته‏اند که: صرف کردن و به کار بردن نعمت‏هاي الهي است در آنچه به خاطرش آفريده شده‏اند. چون اين تعريف که آورديم شامل شکر خالق و مخلوق هر دو مي‏شود.





اقسام شکر و اينکه دعا کردن از اقسام شکر است


و چون معلوم شد که شکر احسان نمودن در مقابل احسان است، مخفي نيست که انواع و اقسام مختلفي دارد، و ريشه آن‏ها، شکر قلبي و شکر زباني و شکر با اعضاء بدن است.


شکر قلبي: با شناختن نعمت و دانستن اين‏که از سوي خداوند است تحقق مي‏پذيرد، چنان‏که از امام صادق‏عليه السلام روايت شده که فرمود: هرکه خداوند نعمتي به او داد پس به قلب و دل خود آن را شناخت، شکرش را ادا کرده است. [16] .


مجلسي‏رحمه الله گفته: شناختن به قلب و دل يعني قدر آن نعمت را بداند و متوجه باشد که نعمت دهنده خداوند است. [17] .


مي‏گويم: از آثار اين شناخت، در صدد تعظيم آن نعمت بودن، و آشکار نمودن مقصود به زبان و بدن - که دو قسم ديگر از اقسام شکرند - مي‏باشد، و از آثار شکر به زبان، حمد و ثنا گفتن و بازگو نمودن نعمت و دعا کردن براي پايداري آن است. و از آثار شکر بدني، جدّيت و اهتمام به اطاعت و عبادت مي‏باشد.


چنان‏که در کافي از حضرت ابوجعفر باقرعليه السلام آمده که فرمود: رسول خداصلي الله عليه وآله در شبي که نوبت عايشه بود نزد او ماند، عاشيه عرضه داشت: يا رسول اللَّه! چرا اين‏قدر خود را به زحمت مي‏اندازي در حالي که خداوند گناهان متقدّم و متأخّر تو را بخشيده است؟ فرمود: اي عايشه! آيا بنده شکرگزاري نباشم؟! [18] .


و نيز از امام صادق‏عليه السلام است که فرمود: شکرانه نعمت، دوري از محرّمات است و تمام شکر آن است که کسي بگويد: «الحمد للَّه ربّ العالمين».


مي‏گويم: از ظاهر اين حديث چنين برمي‏آيد که اصل شکر با دوري از محرّمات حاصل مي‏شود و حمد به زبان آن را کامل مي‏کند.


و از آثار بدني شکر انفاق در راه خدا است، چنان‏که بعضي از روايات بر آن دلالت دارد. و ديگر از آثار بدني، سجده شکر است. و ديگر از آثار آن، تعظيم نعمت و بزرگ شمردن آن است، مثل برگرفتن تکه نان از زمين و خوردن آن، و آثار ديگر....


حال که اين را دانستي، مي‏گويم: چون وجود مولاي ما حضرت حجّت - صلوات اللَّه عليه - از مهم‏ترين نعمت‏هاي الهي بر ما است، و معرفت داشتن ما نسبت به اين نعمت خود نعمت بزرگي است، بلکه نعمتي است که هيچ نعمتي با آن مقايسه نمي‏شود، زيرا که جزء تکميل کننده ايمان و علّت تامّه آن مي‏باشد، و بيان کرديم که تمام نعمت‏هاي ظاهري و باطني از شاخه‏هاي اين نعمت بزرگ - يعني وجود امام - است، پس بر ما واجب است که بيشترين کوشش و اهتمام را در اداء شکر اين نعمت به کار بنديم، تا به نعمت‏هاي بزرگ ديگر هم نايل شويم، که خداوند - عزّوجلّ - وعده داده که هرکه شکر نعمت بجاي آورد نعمتش افزون کند، و وعده الهي تخلّف‏ناپذير است.
البته ادا کردن تمام حقوق اين بزرگ نعمت الهي به حکم عقل سليم براي ما مقدور نيست:





از دست و زبان که برآيد


کز عهده شکرش به درآيد





ولي آنچه از دست ما ساخته است بايد انجام دهيم که به چند امر حاصل مي‏شود:


1 - شناخت قلبي و معرفت اين نعمت والاي الهي.


2 - بيان کردن فضايل و نشر دلايل آن بزرگوار.


3 - صدقه دادن براي سلامتي وجود آن حضرت.


4 - روي آوردن به سوي او، با انجام دادن کارهايي که مورد پسند و مايه نزديک شدن به درگاهش مي‏باشد.


5 - درخواست معرفت او از درگاه الهي تا از اهل شکر و اقبال به سوي او گرديم.


6 - اهتمام به دعاهاي خالصانه براي تعجيل فرج آن حضرت و برچيده شدن پرده ابتلاي غيبت.


و اين يکي از اقسام شکر نعمت است، و شاهد بر آن چند امر مي‏باشد:


اوّل: اين‏که اين کار تجليل و تعظيم آن حضرت است، چنان‏که معلوم است که هر آن‏که بخواهد بزرگي را تعظيم کند او را به نام دعا مي‏کند، و در ميان دوستانش ياد او را زنده مي‏دارد، و قبلاً گفتيم که تعظيم نعمت از اقسام احسان است و شکر هم احسان در برابر احسان انجام دادن.


دوم: با دعا کردن براي آن حضرت کمال توجه به سوي او حاصل مي‏شود، و باز قبلاً گفته شد که توجّه نمودن به نعمت از اقسام شکر؛ و روي‏گرداندن از آن از اقسام کفران است.


و دليل بر اين معني از آيات قرآن در سوره سبأ که پس از بيان [عبرت‏آميز] موت حضرت سليمان‏عليه السلام چنين مي‏خوانيم: «لَقَدْ کانَ لِسَبَأٍ فِي مَسْکَنِهِمْ آيَةٌ جَنَّتانِ عَنْ يَمِينٍ وَشِمالٍ کُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّکُمْ وَاشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ - فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ سَيْلَ العَرِمِ وَبَدَّلْناهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَواتَي أُکُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَيْ‏ءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ - ذلِکَ جَزَيْناهُمْ بِما کَفَرُوا وَهَلْ نُجازِي إِلاَّ الکَفُورَ»؛ [19] به تحقيق که براي سبأ در مسکنشان آيتي بود، دو بوستان از راست و چپ، بخوريد از روزي پروردگارتان و شکر او را بجاي آوريد، شهري پاکيزه و پروردگاري آمرزنده، پس روي گردانيدند که بر آن‏ها سيل باران سختي فرستاديم، و دو بوستان آنان را مبدّل ساختيم به دو باغ ميوه تلخ و شوره گز و اندکي از درخت سدر، بدين جهت که کفر ورزيدند آن‏ها را چنين کيفر داديم و آيا جز کفران کننده را کيفر مي‏دهيم. در اين آيات از روي گرداندن آن‏ها تعبير به کفران شده است.


سوم: در بعضي از کتاب‏هاي معتبر از پيغمبر اکرم‏صلي الله عليه وآله روايت آمده که فرمود: هرکس نسبت به شما نيکي کرد به او پاداش دهيد، اگر پاداشي نداشتيد در حق او دعا کنيد تا از خود بدانيد که نيکي او را پاداش داده‏ايد. [20] .


و از امام چهارم زين العابدين‏عليه السلام در رسالة الحقوق آمده: و امّا حقّ کسي که درباره‏ات نيکي نمايد آن است که او را سپاس گويي و کار نيکش را بازگو نمايي و جايگاهش را والا شماري و با اخلاص بين خود و خدايت در حقّش دعا کني، پس اگر اين کار را کردي شکر او را در سرّ و علن بجاي آورده‏اي، و اگر روزي توانستي پاداشش را بده. [21] .


چهارم: قبلاً بيان کرديم که شکر عملي آن است که بنده هر يک از نعمت‏هاي الهي را در همان هدفي که خداوند براي آن آفريده صرف نمايد، و اگر اين کار را نکند در مقابل احسان بدي کرده است، و معني کفران نعمت همين است.


و بدون شک دعا براي تعجيل فرج مولايمان حضرت صاحب الزمان - عجّل اللَّه فرجه الشريف - از جمله اموري است که زبان به خاطر آن خلق شده، و با اين دعا شکر نعمت زبان به انجام رسد، و مقصود ما با بياني رسا واضح گرديد، از خداوند توفيق مي‏خواهيم.


و دليل بر آنچه گفتيم که: اين دعا از چيزهايي است که زبان به خاطر آن آفريده شده، اخبار و دعاهايي است که از خاندان وحي‏عليهم السلام براي اين مهم وارد است، دعاهاي افتتاح، روز عرفه، روز دحو الارض، دعاي يونس بن عبد الرحمن، دعاي عمري که از امام زمان‏عليه السلام رسيده، دعاي بعد از نماز شب، و در حال سجده، و دعايي که در کافي روايت شده، و دعاي صبح روز جمعه و بعد از ظهر و عصر، و قنوت روز جمعه که در جمال الاسبوع روايت شده، و دعاي شب نيمه شعبان، و دعاي روز بيست و يکم ماه رمضان، و دعاي مولاي ما حضرت موسي بن جعفرعليهما السلام بعد از نماز عصر، و روز جمعه بعد از نماز جعفرعليه السلام، و قنوت حضرت امام حسن عسکري‏عليه السلام، و دعاهاي بسيار ديگر... که اشاره به نام آن‏ها در اين‏جا کافي است، و در بخش هفتم کتاب در اين باره به تفصيل سخن خواهيم گفت.