انسان در عین حال که شب و روز به زندگی دنیوی سرگرم است، در باطن ذات و نفس خویش نیز، زندگی مرموز و پوشیده ای دارد، اگر چه اصلاً توجهی بدان زندگی نداشته و آن را به کلی فراموش نموده باشد. نسبت به آن زندگی مجهول نیز سعادت و شقاوتی خواهد داشت. یعنی افکار و عقائد حقه و اخلاق پسندیده و اعمال شایسته، سبب استکمال و ترقی روحانی می گردند و سعادت و کمال او را فراهم می سازند، چنانکه عقائد باطل و اخلاق زشت و اعمال ناشایسته باعث نقصان و شقاوت و انحرانف نفس می گردند. پس انسان اگر در صراط مستقیم تکامل واقع شود جوهر ذات و حقیقتش پرورش و تکامل یافته به عالم اصلی خویش که عالم نورانیت و سرور است صعود و رجوع می نماید و اگر تمام کمالات روحانی و اخلاق پسندیده انسانی را فدای ارضای قوای حیوانی نمود و اسیر خواسته های نفسانی گشت و به صورت حیوانی هوسباز و کامجو، یا دیوی درنده و خونخوار درآمد، چنین شخصی از صراط مستقیم تکامل، انحراف یافته در وادی های هلاکت و شقاوت سرگردان خواهد گشت. پس انسان نسبت بزندگی روحانی نیز، محتاج به برنامه و راهنای کاملی است و بدون کمک نمی تواند این مسیر خطرناک و دقیق را طی کند، زیرا امیال و خواهشای نفسانی و قوای حیوانی، غالباً راه حقیقت بینی و قضاوت صحیح را بر عقل عملی تاریک می نمایند و او را بسوی وادیهای هلاکت سوق می دهند، خوب را بد و بد را خوب در نظرش جلوه می دهند. تنها آفریننده انسان و جهانست که به کمالات حقیقیه و سعادت واقعی انسان و اخلاق نیک و بد واقف است و می تواند برنامه و دستور العمل جامعی برای نیل به سعادت نفسانی و احتراز از عوامل شقاوت به دست بشر بدهد، پس انسان در تأمین سعادت اخروی خویش نیز، نیازمند به پروردگار جهان است.


از اینجا نتیجه می گیریم که: پروردگار حکیم هرگز نوع انسان را که برای هر یک از سعادت و شقاوت مستعد است، تحت نفوذ قوای حیوانی و تسلط خواهشای نفسانی قرار نداده و در وادی جهالت و سرگردانی رهایش نمی کند، بلکه الطاف بی پایانش اقتضا دارد که بوسیله پیغمبران برگزیده ای که از جنس بشرند، احکام و قوانین و برنامه های کاملی که سعادت دنیوی و اخروی افراد را تأمین کند، برای مردم بفرستد و راه سعادت و شقاوت را به آنان بیاموزد تا عذرشان منقطع گردد و طریق وصول به غایت برایشان هموار شود.





راه تکامل


راه تکامل انسان و صراط مستقیم رجوع الی الله، همان عقائد حقه و اعمال نیک و اخلاق پسندیده ای است که خداوند متعال آنها را بر قلوب پاک انبیاء نازل کرده تا به مردم ابلاغ نمایند. لیکن باید دانست که این راه، راه قرار دادی و تشریفاتی که هیچ سنخیت و مناسبتی با مقصد نداشته باشد نیست بلکه طریقی است واقعی و حقیقی که از عالم ربوبی سرچشمه گرفته هر کس در آن راه واقع شود در باطن ذات سیر تکاملی نموده به عالم وسیع و بهشت رضوان صعود می کند.


به عبارت دیگر: دین حق طریق مستقیمی است که هر کس در آن واقع شود، جوهر ذات و انسانیتش کامل گشته از صراط مستقیم انسانیت بعالم سرور و منبع کمالات رجوع می نماید و هر کس از راه مستقیم دیانت منحرف گردد ناچار راه فضائل انسانیت را گم کرده در راه های غیر مستقیم حیوانیت واقع شده صفت حیوانیت و درندگی را تقویت نموده، از پیمودن صراط دقیق انسانیت عاجز می شود. چنین شخصی جز زندگی سخت و سقوط در هاویۀ جحیم سرنوشتی نخواهد داشت.